اقتصاد وابسته دیپلماسى مستقل؟

 سعید لیلاز
گرچه هر روز کمتر از دیروز، اما به هر حال هنوز در دنیا هستند کشورهایى که به هر دلیل و با هر انگیزه با نظم بین‌المللى موجود یا بلوک‌هاى سیاسى درون آن درگیر هستند. تا اینجا، موقعیت کنونى ایران حادثه شگفتى نیست و دست کم در این گفتار قصد ورود به ماهیت و محتواى آن را نداریم. اما انصافاً بر همین پایه شمار کشورهایى که بدون کوچکترین آماده‌سازى قبلى در حوزه‌هاى اقتصادى و روانى و اجتماعى خود را به چالشى بزرگ در سطح مناقشه هسته‌اى ایران با نظم بین‌المللى حاکم انداخته باشند، کمیاب و بلکه نادر است. پیش‌بینى اینکه در صورت پافشارى جمهورى اسلامى ‌ایران در غنى‌سازى اورانیوم در داخل کشور پرونده ایران به شوراى امنیت سازمان ملل کشانده شود، از ابتدا چندان دشوار نبود.
همین حالا نیز گرچه چشم‌انداز مصالحه و رسیدن به توافق ولو در آخرین لحظات روشن‌تر از ورود به درگیرى است، اما به هر حال احتمال اعمال برخى تحریم‌هاى اقتصادى شدید یا تاکتیکى دور از ذهن نیست. اما با وجود آنکه در همه ۱۰ سال گذشته مسئولان کشور به خوبى از حساسیت و اهمیت و خطر برنامه هسته‌اى کشور و پیامدها و نتایج آن براى کشورى مانند ایران که هیچ شریک استراتژیک یا حتى تاکتیکى در دنیا ندارد، آگاه بودند، برنامه خاصى براى آماده‌سازى کشور از جنبه‌هاى اقتصادى براى رویارویى با بحران‌هاى احتمالى به اجرا درنیامده است. در نتیجه، طى این مدت در حالى که در دیپلماسى به سمت برخورد پیش رفته‌ایم، در اقتصاد راه آزادسازى و ادغام در بازار جهانى و تنش‌زدایى پیموده‌ایم؛ در حالى که در دیپلماسى بنا بر مقاومت داشته‌ایم، در اقتصاد وابستگى اقتصاد ایران به ارز حاصل از فروش نفت خام را به سه برابر سال ۱۳۷۷ رسانده‌ایم؛ در حالى که در دیپلماسى با غرب درافتاده‌ایم، در اقتصاد از عادى‌ترین مردم تا عالى‌ترین مسئولان به بهره‌مندى کمتر از آخرین دستاوردهاى تکنولوژیک اروپا در انواع مصرف هرگز قائل نشده‌ایم و همواره یکدیگر و مردم را به سمت مصرف کالاهاى غربى سوق داده و تشویق کرده‌ایم.
نویسنده این مقاله اکنون بناى پشتیبانى از تولید داخل یا هر اندیشه‌اى مانند این را ندارد و تنها درصدد نشان دادن هزارباره این واقعیت بدیهى است که هیچ دیپلماسى در جهان بدون پشتوانه اقتصادى و هیچ برنامه اقتصادى بدون همخوانى سیاسى و دیپلماتیک ممکن نیست؛ مگر در یک کشور نفتى با واردات سرانه ۵۰۰ تا ۶۰۰ دلار در سال بدون هیچ صادرات چشمگیر. مثلاً در حالى که مسئولان وزارت بازرگانى ـ دلسوزانه ـ در اطلاعیه‌هاى پى‌درپى خاطر مردم را مطمئن مى‌کنند که بساط میوه ارزان شب عید ولو به قیمت خرید خارجى و مصرف تتمه دلارهاى نفتى براى واردات میوه برپا است، مسئولان سیاسى به فکر تحریم‌هاى احتمالى شوراى امنیت در بهار سال آینده علیه کشورمان هستند؛ در حالى که رسانه‌هاى خارجى ممنوعیت فروش بنزین را به عنوان نخستین مراحل اعمال تحریم علیه ایران برمى‌شمارند، نشانه‌هایى روشن در دست است که حتى برنامه قبلى صدور کارت هوشمند براى جیره‌بندى بنزین نیز در موقع مقرر اجرا نمى‌شود؛ در حالى که رقبا در خارج انواع احتمالات در برخورد با ایران را بررسى مى‌کنند، ما در داخل چنان بر کوس مصرف کوفته و همچنان مى‌کوبیم که گویى نه هرگز احتمالى بر حتى کاهش درآمدهاى نفتى‌مان وجود دارد و نه کوچکترین خطرى کشور را تهدید مى‌کند: درست یادآور دوران جنگ تحمیلى که یکى از بیگانه‌ترین روابط بین پشت جبهه با جبهه در تاریخ را ساخته بودیم و فرجام را به آنجا کشیدیم که در اواخر جنگ نخى براى بخیه زدن جراحت سربازانمان نداشتیم.
متقابلاً، سلاح تحریم اقتصادى دشمنان، هنگامى ‌به کار مى‌آید که در دنیا نقشى داشته باشیم. با چهار در هزار (4/0 درصد) سهم ایران در تجارت جهانى، صدور هر روزه تصمیم و دستور به تحریم این یا آن کشور که علیه ما راى داده نمى‌توانیم اقدام موثرى در جهت برخورد با دشمنان انجام دهیم. مگر در طول یک سال چند بار مى‌توان با سروصداى بسیار اندک صادرات یا واردات از این یا آن کشور را ممنوع کرد و چند ماه یا حتى چند هفته بعد با آهستگى تمام آن را به جاى نخست برگرداند؟ نتیجه آنکه اخیراً این‌گونه تمهیدات دیگران حتى به زحمت به سوژه خبرى دست چندم تبدیل مى‌شود.
بدبختانه و در اثر سیاست‌هاى اقتصادى بیشتر دولت‌هاى قبل و پس از پیروزى انقلاب اسلامى، اقتصاد ایران اکنون جز صدور نفت خام اثر وجودى و تاثیرگذار مهمى‌ بر اقتصاد جهانى ندارد. باز هم بر اثر همین سیاست‌ها در همین حوزه نفت خام نیز دست کم ما به صدور بى‌وقفه آن همان‌قدر محتاجیم که رقبا به خریدن و وارد کردن آن؛ چنان که به قیمت مصوب هر بشکه نفت خام در لایحه بودجه سال آینده، اگر در سال ۱۳۷۷ براى چرخاندن چرخ‌هاى اقتصاد ملى به صدور ۲۰۰ میلیون بشکه (روزانه ۵۴۸ هزار بشکه) نفت خام نیاز داشتیم، در سال آینده باید ۹۰۰ میلیون بشکه (روزانه 5/2 میلیون بشکه) نفت خام صادر کنیم تا بتوانیم مطالبات هر دم فزاینده مردم را پاسخ بدهیم و به همان نرخ رشد سال ۱۳۷۶برسیم. اعمال تحریم‌هاى اقتصادى علیه جمهورى اسلامى ‌ایران نه ما را یک سره به زانو در خواهد آورد و نه اساساً هدف غرب در مناقشه کنونى را تشکیل مى‌دهد. اما در همه این سال‌ها که ما خود را به سمت رویارویى کنونى مى‌کشاندیم، هر روز از وابستگى جهان به خود کاسته و بر وابستگى خود به جهان افزوده‌ایم.