بررسی علل حمله ترکیه به شمال عراق

دبیر گروه بین‌الملل

حمله ترکیه به خاک عراق برای سرکوب شورشیان کرد در عرصه روابط و مناسبات منطقه و بین‌الملل ابعاد گسترده و مختلفی دارد. در شرایط کنونی و با توجه به اینکه ترکیه مهمترین متحد آمریکا در منطقه و همسایه عراق است پرسش‌های متعددی مطرح است از جمله آنکه اهداف و نیات واقعی آنکارا از تهاجم اخیر به شمال عراق چه می‌باشد:

1ـ مساله کردها همواره در راس مسایل ترکیه قرار داشته است در تاریخ سیصد ساله اخیر (عثمانی ـ ترکیه) همواره میان دو قومیت ترک و کرد مشکل و درگیری وجود داشته است ترک‌ها کشتارهای فجیعی نسبت به کردها به عمل آوردند و تا زمان تورگوت اوزال به صورت قانونی حتی هویت آنان را انکار می‌کردند و آنها را ترک کوهی می‌خواندند. کردها نسبت به ترکها همواره با عینک بدبینی نگریسته‌اند و آنها را تجاوزگر تلقی می‌نمودند. کردها پس از سالها تحمل سرکوب در دهه هشتاد با سازماندهی جدید تحت عنوان پ.ک.ک جنگ مسلحانه خونین و وسیعی را با دولت ترکیه به راه انداختند رهبر این گروه با همکاری سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا ـ اسرائیل و یونان و کنیا در سال 1991 دستگیر شد. با این حال این گروه علیرغم تغییر نام هنوز باقی‌مانده و موجب نگرانی بسیار ترکیه است. کینه کردها که سالها به دست ترکیه سرکوب شده‌اند هنوز زنده است و ترکها خوب می‌دانند که این کینه انگیزه کافی را برای تداوم مبارزه در کردها ایجاد می‌کند. به همین دلیل علیرغم اعلام گروه جایگزین پ.ک.ک از سوی کردها مبنی بر تغییر مشی مسلحانه به مشی سیاسی، ترکها این ادعا را نپذیرفتند و کماکان در پی ریشه‌کن کردن سازمان‌ها سیاسی کردها هستند.

2ـ رفتار و منافع ترکیه در عراق مبتنی بر مفروضات منافع ملی و موقعیت تعیین‌کننده ژئوپلتیک می‌باشد در یک نگاه منافع ترکیه اعم از قبل، حین و پس از اشغال عراق توسط آمریکا در چند راهبرد گنجانده می‌شود. صلح و ثبات، حفظ تمامیت ارضی و حکومت متعادل، موازنه قدرت میان گروه‌های قومی و مذهبی ـ روابط حسن همجواری و همکاریهای اقتصادی.

3ـ پیگیری سیاستهای ترکیه از زمان اشغال عراق به زعم اختلافاتی که با واشنگتن در مورد شمال این کشور داشته است اما در نهایت به عنوان یک متحد با آمریکا عمل کرده و وارد داد و ستد شده و سیاستهای امنیتی خود را در رابطه با عراق در چارچوب همکاری با غرب تنظیم کرده است.

4ـ ترکها علاقه زیادی داشتند که در پی اشغال عراق توسط آمریکا به شمال این کشور لشکرکشی کنند و تعرضات و حملات جسته و گریخته‌ای که در این سالها صورت گرفته خود نمودی از این آرزوها می‌باشد. دل‌ نگرانی ترکیه در مورد شمال عراق که منافع ملی ترکیه را در معرض خطر قرار داده دو مساله کردها و اقتصاد است ترکیه با تشکیل کشور مستقل کرد کاملاً مخالف است و از این ناحیه سطح تهدیدات امنیتی علیه کشور خود را زیاد می‌بیند از سوی دیگر ترکیه نگران منافع نفتی شمال عراق است و معتقد است دولت خودمختار کردها در شمال عراق حدود 13 درصد منابع نفتی را در اختیار دارد که برای آینده بسیار خطرناک است. اهرم ترکیه برای مقابله با ایجاد کردستان مستقل یا خودمختار در چارچوب عراق ادعای تاریخی این کشور نسبت به موصل و کرکوک و دفاع از حقوق اقلیت قومی ترکمن‌هاست.

5ـ یکی از مباحثی که ترکها همواره آن را مدنظر داشته‌اند و با هم‌پیمان آمریکایی خود مطرح کرده‌اند نظام اداره مشترک منطقه شمال عراق بوده و آنکارا درصدد بوده که یکی از اداره‌کنندگان مشترک این منطقه باشد این طرح بصورت یک آلترناتیو برای ترکیه مطرح است از نظر ترکها فدراسیون دموکراتیک زمینه‌ساز جدایی است به همین دلیل ترکیه می‌خواهد مسلط بر امور شمال عراق باشد و هر ترتیباتی در شمال این کشور با صلاحدید ترکیه صورت گیرد.

6ـ البته ترکیه برخلاف موضع اسرائیل و برخی راهبردهای آمریکا مخالف تجزیه عراق می‌باشد و تنها مایل است ترتیباتی بر عراق حاکم شود که این کشور بتواند نفوذ مسلطی در این مناطق دارای انرژی داشته باشد آمریکایی‌ها به دلایل مختلف از جمله نیاز به همکاری با کردهای عراق تاکنون مایل به دادن چنین امتیازی به ترکیه نبوده‌اند. زیرا تصور آنان به این بود که رابطه خود را با کردها به خطر خواهد افکند اما با توجه به حمایتهای اخیر آمریکایی‌ها از حملات آنکارا به شمال عراق اهداف آمریکا در شرایط فعلی مورد تامل و سئوال است!

7ـ سوابق تاریخی سلطه امپراطوری عثمانی بر عراق این فضای روانی را در ذهن دولتمردان ترک برانگیخته که هنوز هم حق دارند هر وقت که بخواهند در عراق مداخله نمایند اقدام دولت ترکیه از لحاظ حمله به خاک یک کشور مستقل دیگر مخالف منشور سازمان ملل متحد می‌باشد زیرا طبق مواد مختلف این منشور، حمله کشوری به کشور دیگر جز با مجوز سازمان ملل متحد غیرقانونی و خلاف منشور می‌باشد ضمن آنکه با این حمله به جای اینکه به مناطق مورد تصرف و اقامت چریک‌های کرد پ.ک.ک که دولت آنکارا از جانب آنان امنیت خود را در خطر می‌بیند به مناطق مسکونی و روستاهایی که ساکنان آن از اهالی منطقه هستند و از نظر تابعیت عراقی هستند حمله شده است و این اقدام مخالف کنوانسیون‌های چهارگانه مصوب سازمان ملل متحد در مورد رعایت حقوق ساکنان غیرنظامی و همچنین اموال آنان می‌باشد.