15 سال پیش بانک جدید شرق

یک مشکل بزرگ جامعه ایرانی این است که هر دولتی وقتی پیروز می‌شود و حاکمیت پیدا می‌کند سعی دارد دولت‌های قبلی را کاملا ناتوان جلوه دهد. به این ترتیب بود که شاید پس از بهمن سال 1357 نظام بانکی ایران گونه‌ای شکل گرفت که امروز بار دیگر باید آن را بازسازی کنیم.

اولین بانکی که در ایران تاسیس شد بانک جدید شرق بود که مرکزش در لندن و حوزه عملیاتش مناطق جنوبی آسیا بود. این بانک بدون تحصیل هیچگونه امتیازی در سال 1266 شمسی (1888 میلادی) در شمال ‌شرقی میدان توپخانه در محل بانک بازرگانی (تجارت فعلی) شروع به فعالیت کرد و برای جلب مشتریان در شروع فعالیت، به حساب جاری معادل 5/2 درصد و به حساب سپرده‌های ثابت به مدت 6 ماه 4 درصد و یک سال 6 درصد سود می‌داد. بانک با این اقدام خود در بازار پولی 12 درصد از نرخ بهره را پایین آورد و برای اولین بار اقدام به انتشار نوعی پول کاغذی به صورت حواله عهده خزانه بانک برای مبالغ بیش از 5 قران و قابل پرداخت در وجه حامل نمود و در سال 1267 در مقابل دریافت 20 هزار لیره انگلیسی کلیه شعب و اثاثیه بانک را به بانک شاهی واگذار نمود.

بانک شاهی ایران: صرافان ایرانی در مقام مقابله و رقابت با عملیات بانک جدید شرق برخاستند ولی قبل از آنکه نتیجه قطعی و نهایی این رقابت حاصل شود حریفی زورمند جای بانک جدید شرق را گرفت و این حریف بانک شاهی ایران بود که مبتکر آن پاول جولیوس رویتر در مقابل پرداخت 40 هزار لیره امتیاز بزرگی برای مدت 70 سال جهت کشیدن راه‌آهن، حق انحصاری بهره‌برداری از کلیه معادن (جز طلا و نقره و سنگ‌های قیمتی)، تاسیس بانک و غیره از دولت ایران گرفت (25 ژوئیه 1872 برابر با 10 مرداد ماه 1251 شمسی) و این امتیاز بعدا لغو و امتیاز دیگری که اساس آن تاسیس بانک شاهی ایران بود به مدت 60 سال جایگزین آن گردید. یکی از مواد قرارداد چنین بود:

در صورتی که دولت علیه ایران بعد از این مصمم بشود که امتیاز بانک را یا امتیاز یک دستگاه اعتباری را از هر قبیل که باشد بدهد، آن امتیاز از امروز به حکم این قرارنامه محفوظ و ممهور و مخصوص است از برای این کمپانی که بر جمیع اشخاص و کمپانی‌های دیگر حق رجحان خواهد داشت.

یکی از عملیات عمده این بانک حق انحصاری نشر اسکناس و رواج مشروط آن در ایران بود.

(این بانک بر طبق قرارداد تا بهمن ماه سال 1327 شمسی فعالیت داشت)

بانک استقراضی ایران: پس از واگذاری امتیاز تاسیس بانک شاهی ایران به رویتر یکی از اتباع دولت روسیه به نام ژاک بولیاکوف پیشنهاد تاسیس بانک استقراضی ایران را داد. در سال 1269 شمسی با این شخص موافقت شد که اجازه تاسیس انجمن استقراضی ایران به مدت 75 سال با حق انحصاری حراج عمومی به او داده شود و ضمنا از پرداخت هرگونه مالیاتی معاف شد جز آنکه 10 درصد عواید حاصله را به خزانه دولت بپردازد. بعدها انجمن استقراضی ایران تبدیل به بانک استقراضی ایران شد.

بانک مزبور برخلاف بانک شاهی فقط قسمت‌های شمالی ایران را حوزه فعالیت خود قرار داده بود و کمتر به امور بانکی در جنوب می‌پرداخت (در تاریخ 22 مرداد ماه سال 1301 شمسی این بانک به دولت ایران واگذار شد.)

بانک سپه: بانک سپه که اولین بانک ایرانی است در چهاردهم اردیبهشت‌ماه سال 1304 در چند دکه واقع در گذر تقی‌خان با سرمایه اولیه آن که مبلغ 3883950 ریال موجودی صندوق بازنشستگی درجه‌داران ارتشی بود، تشکیل و شروع به فعالیت کرد.

فکر تشکیل بانک ملی با روش جدید بانکداری در ایران با فکر تشکیل یک بانک دولتی تواما ظاهر شد. 10 سال قبل از تشکیل بانک شاهی ایران (1258 شمسی) حاج محمدحسن امین دارالضرب یکی از صرافان بزرگ و روشن‌بین پیشنهادی تقدیم حکومت وقت برای ایجاد یک بانک ایرانی نمود که متاسفانه این پیشنهاد قبول نشد. در سال 1306 شمسی دولت پس از مطالعات لازم لایحه قانون اجازه تاسیس بانک ملی ایران را در جلسه چهاردهم اردیبهشت ماه برای تصویب تقدیم دوره ششم قانونگذاری نمود. به این ترتیب بانک ملی ایران با سرمایه‌ای معادل 20 میلیون ریال که فقط 8 میلیون ریال آن پرداخت شده بود از روز هفدهم شهریورماه 1307 شروع به کار کرد. عملیات بانک ملی ایران در ابتدای تاسیس عبارت بود از قبول سپرده‌های دیداری و مدت‌دار و پذیرفتن اسناد تجارتی داخلی و خارجی و دادن وام و اعتبار.