اتحاد پردردسر

محمد نوری

بلر مسیر سیاست خارجی جزیره را تغییر داد. در روز وداع او سؤال معماگونه این است که اندیشه این نوع دوستی بی‌سابقه با آمریکا چگونه در ذهن بلر نقش بست و او با چه استدلال و توجیهی شالوده این پیوند را ریخت.

دست‌کم اکنون که ثمره تلخ این میوه اتحاد چشیده شده بسیاری از بریتانیایی‌ها از روابط نزدیک تونی‌ بلر با جورج بوش خوشحال نیستند، البته دوستی آمریکا و انگلیس واقعیتی تاریخی است. جزیره با آن که در قلب اروپا واقع شده اما در سیاست خارجی خود به معنای واقعی جزیره‌ای جدابافته از اروپا بوده و همواره آهنگ حرکت خود را با واشنگتن تنظیم کرده است.

هرگاه رهبران سیاسی بریتانیا مجبور شوند بین آمریکا و اروپا یکی را انتخاب کنند، آمریکا برنده خواهد بود. همان‌طور که چرچیل و مارگارت تاچر این کار را کردند.

بنابراین همراهی آمریکا و انگلیس در این دوره ادامه یک سنت و تجدید یک سیاست تاریخی است، اما بلر این دوستی را عمق و دامنه دیگر بخشید. او طرحی از اتحاد همه جانبه آنگلوساکسونی به نمایش گذاشت.

تا شروع جنگ عراق و 11 سپتامبر این همگرایی، سیر آرام تاریخی خود را طی کرد چنان که آن روزها تونی بلر و بیل کلینتون رئیس‌جمهور سابق آمریکا رابطه بسیار نزدیکی برقرار کردند. نخستین گام برای تحکیم بیشتر این روابط در سال 1999 یعنی هنگامی برداشته شد که نیروهای پیمان ناتو بدون حمایت سازمان ملل متحد، به صربستان حمله کردند.

بلر این حمله را براساس ملاحظات بشردوستانه موجه خواند اما پس از 11 سپتامبر و در جنگ افغانستان و بویژه عراق است که یک جهش معماگونه در این دوستی شکل می‌گیرد.

از فردای یازدهم سپتامبر سال 2001 تونی بلر هنگامی که جورج بوش درصدد حمله به عراق برآمد و با آن که صدها هزار نفر در بریتانیا در تظاهرات ضدجنگ شرکت کردند تمام کوشش خود را برای متقاعد کردن نمایندگان پارلمان به لزوم مداخله در عراق به کار برد و در پارلمان بریتانیا چنین گفت: «آنها می‌خواهند این موضوع را باور کنیم که برخلاف سوابق و برخلاف اطلاعات ما، او (صدام حسین) به طور یک‌جانبه تمام سلاح‌های خود (تسلیحات مخرب جمعی) را از بین برده است. من می‌گویم چنین ادعایی عجیب و بی‌معنی است. اکنون وقت تردید نیست. ما باید برای نشان دادن آنچه آن را درست می‌دانیم سرسختی نشان دهیم، ما باید نشان دهیم که با ظلم و دیکتاتوری‌ها و تروریست‌ها که شیوه زندگی ما را به مخاطره می‌اندازند مقابله خواهیم کرد.

حال این سؤال مطرح است که چرا بلر به چنین هم‌پیمانی تن داد؟

بدون شک 11 سپتامبر جهانی جدید شکل داد نگاه و جهان‌بینی بلر نیز در تحلیل این جهان نو به بافت فکری مردان آن سوی آتلانتیک بسیار شبیه بود. همین نقطه عزیمت یک هم‌پیمانی بود و کافی بود تا نومحافظه‌کارانی که در آن سوی غرب برای یک تهاجم آماده بودند دست اتحاد به سوی بلر آورند.

به گفته یکی از کارشناسان انگلیس وقایع یازده سپتامبر لحن بلر را عوض کرد و خیلی‌ها لحن جدید او را به موعظه‌گویان آمریکا تشبیه کردند.

بلر جوهره تفکر نومحافظه‌کاران را که استفاده از زور برای تعقیب مخالفان آمریکا بود با تمام وجود پذیرفت. این گفته‌های او گویای همه واقعیت است: «تروریسم جمعی، یک بلای تازه جهان امروز است. عاملان آن متعصبانی هستند که در برابر حرمت جان افراد بشر، کاملاً بی‌تفاوتند. کشورهایی که مطابق اصول دموکراسی اداره می‌شوند، باید برای جنگ با این بلیه و محو آن از کره زمین به اتفاق مبارزه کنند.»

اگر لندن در عصر بلر به زوج واشنگتن تبدیل شد از آن رو بود که بلر به جز عراق و افغانستان در همه سطوح با نومحافظه‌کاران همراه و همرأی شد، چنانکه نظر بلر در مورد تسلیحات مخرب جمعی و کشورهایی که جهان را تهدید می‌کنند با نظر جورج بوش رئیس‌جمهور وقت آمریکا همخوانی زیادی داشت، به همین دلیل همه عوارض این سیاست‌ها نیز گریبان او را گرفت.

لذا در مخالفت با جنگ عراق و در همه تظاهرات گسترده‌ای که در بسیاری از نقاط جهان برگزار شد نام او کنار بوش نشست، در انگلیس نیز پرونده یک جنگ‌طلب برایش گشوده شد که همه دسیسه‌ها را برای توجیه جنگ به کار بسته است. بویژه هنگامی که دیوید کلی، دانشمندی که برای دولت بریتانیا کار می‌کرد خودکشی کرد، بلر با مشکلات بیشتری در ارتباط با جنگ عراق روبرو شد. خودکشی دیوید کلی پس از آن بود که فاش شد او عامل درز اطلاعاتی بوده که موجه بودن جنگ عراق را زیر سؤال برده بود.

نزدیکی سیاست‌های خاورمیانه‌ای دولت بلر به مواضع جورج بوش رئیس‌جمهوری آمریکا از بسیاری جهات به تضعیف موقعیت سیاسی او در بریتانیا منجر شد. از دید مخالفان سیاسی تونی بلر، سیاست یک‌جانبه او در حمایت از اسرائیل و خودداری او از تقاضای آتش‌بس فوری در جریان حمله اسرائیل به لبنان آخرین میخی بود که به تابوت سیاسی او کوبیده شد. عملکرد بلر در قبال ایران نیز همراستا با بوش بود. ایرانی‌ها بویژه به دلیل مقاومت او در برابر برنامه هسته‌ای خود و نیز حمایت وی از نویسنده کتاب آیات شیطانی به عنوان چهره‌ای منفور بلر را به خاطر سپرده‌اند. تونی بلر که در ماجرای بازداشت ملوانان در آب‌های اروند شکست سختی خورد در منطقه خاورمیانه، رودرروی سیاست ایران در عرصه عراق، لبنان و فلسطینیان ایستاد.