خزر دریایی از رازهای بیپاسخ
کشف لنگرهای قدیمی در دریای خزر، جایی که موجهای خروشان این دریا به سواحل استان گلستان نزدیک میشود، با مشاهداتی که صیادان این استان از بقایای کشتیهای قدیمی و الوارهای چوبی در دریا داشتهاند این احتمال را به ذهن میآورد که دریای خزر با توجه به تمدنهای پیرامونی آن، پر از رازهای بیجواب و کشف نشدهای باشد که به کاوشهای بیشتری نیاز دارد.
یکی از شرکتهای صید ماهی که در محدوده استان گلستان به کار صید مشغول است، بارها شاهد آن بوده که تورهای صیادیاش پاره شده و بدون صید از آب بالا آمده است. تکرار این مسأله در نقطهای به فاصله حدود یک کیلومتری از کرانه دریا، صیادان شرکت پره را مجبور ساخت، دست به اقدامی زده و با استخدام غواصان این معما را روشن سازند که چه عاملی سبب خسارت به تورهای پهن شده آنان در دریا میشود.
«ابراهیم کلته» مسئول یک شرکت تعاونی صید پره در نزدیکیهای جزیره آشوراده در این مورد میگوید غواصان با راهنمایی صیادان شرکت، نقطه موردنظر را گشتند و یک شیء نوک تیز را پیدا کردند که از اعماق شنها سر برآورده بود اما تلاش برای بیرون کشیدن این شیء سنگین بینتیجه بود چون به نظر میرسید زمان زیادی است که در دریا افتاده، پس از تلمبه برای شل کردن شن و ماسه اطراف آن استفاده کردیم.
وی ادامه میدهد: پس از چند روز تلاش و صرف هزینهای بسیار یک لنگر بزرگ آهنی که دلیل خسارتها به نظر میرسید، در زیر آب کشف شد و صیادان شرکت با تراکتور توانستند لنگر قدیمی، زنگ زده و 300 کیلوگرمی را که صدفها به آن چسبیده بودند از آب بیرون بکشند. جالب این که روی این لنگر بزرگ حتی یک خال جوشکاری شده هم وجود نداشت و به صورت ریختهگری قالب گرفته شده بود.
هر چند تاکنون مطالعه برای تخمین سن و سال این لنگر 2 متری که احتمالاً مربوط به یک کشتی بادبانی است صورت نگرفته و همچنان جلوی در شرکت تعاونی رها شده است اما برخی کارشناسان اعتقاد دارند شواهد مختلف این چنین که تاکنون به دست آمده دلیلی بر وجود دریانوردی از قرون گذشته در دریای خزر است.
«محسن یحیایی» معاون صید شیلات گلستان هم در مورد یک لنگر دیگر میگوید که شرکت تعاونی صیادی دیگری هم هست که از این نوع لنگر دارد. شرکت پره در دهنه گرگانرود در منطقه خواجه نفس، یک لنگر قدیمی بسیار بزرگ را پیدا کرده که آن را درون خاک قرار داده و تراکتورها را در زمان کشیدن تور از دریا به آن میبندند. البته موارد دیگری هم شنیده شده که به دلیل ارزش فلز آن یا فولاد است آب شدهاند.
افزون براین لنگرهای قدیمی، صیادان ماهی در استان گلستان گاه و بیگاه از آثار کشتیهای قدیمی و الوارهای چوبی بدنه آنها و حتی آجرهای دست ساخت به صورت ردیفهای دیوار در درون آب هم خبر میدهند که البته تاکنون اقدامی برای تشخیص قدمت این آثار نیز انجام نشده است.
به جز استان گلستان در دیگر استانهای ساحلی حوزه دریای خزر نیز گزارشهای مبنی بر دیده شدن آثار قدیمی وجود داشته، از جمله بقایای کشتی چوبی به گل نشسته در نزدیکی نیروگاه شهید سلیمی نکا که باز هم از تردد دریایی در خزر خبر میدهد.
دیوارهای دفاعی درون آب
همچنین افزون بر اشیای پیدا شده، ابنیه باستانی در سواحل دریای خزر همچون دیوار بزرگ گرگان که هزار و 500 سال از ساخت آن میگذرد و تا کنار دریا به پیش آمده، مطالعات باستانشناسی در زمینه کشف ناگفتههای تاریخی جدیدی از دریای خزر و کشف ابهامات را جالب توجه میسازد.
تردد کشتیهای تجاری و جنگی در ادوار مختلف تاریخی در خلیجفارس و دریای عمان هم نشان از سابقه طولانی ایران در زمینه دریانوردی دارد و کشتی تاریخی اشکانیان که سال گذشته در خلیجفارس مورد کاوش قرار گرفت از اهمیت باستانشناسی در مناطقی که دریا وجود دارد، خبر میدهد.
اما کاوشهای باستانشناسی در زیر آب دریای خزر تاکنون انجام نشده و با وجود تاریخ کهن این قسمت از سرزمین ایران به همراه شواهد به دست آمده احتمال وجود آثاری از تمدنهای گذشته در بزرگترین دریاچه دنیا میرود که کاوش در زیر آب خزر در رسیدن به جواب این سوال کمک خواهد کرد.
«حمید عمرانی رکاوندی» سرپرست پایگاه میراث فرهنگی دیوار بزرگ گرگان در این مورد میگوید: استان گلستان به عنوان یکی از استانهای همجوار دریای خزر با بیش از 7 هزار سال سکونت بشر دارای تاریخی کهن است که احتمالاً آثاری از این تاریخ قدیمی داخل دریا هم وجود دارد. از جمله دیوار بزرگ گرگان و دیوار تمیشه که بقایایی از آن تا کرانه دریا دیده شده و احتمال دارد تا داخل دریا نیز ادامه یافته باشد.
در این باره بومیان محلی در روستای باغوکناره در محلی که دیوار تمیشه قرار دارد یعنی جنوب خلیج گرگان از وجود دیواری درون دریا خبر دادهاند که پیشتر اهالی برای صید ماهی برروی آن میایستادند که این دیوار هماکنون به زیر آب رفته و قابل رؤیت نیست.
این دیوار متعلق به شهر تمیشه در حاشیه دریای خزر جایی در غرب استان گلستان کنونی و در جنوب خلیج گرگان در اواخر دوره ساسانی از شکوه و رونق خاصی برخوردار بوده است. این شهر استراتژیک در سدههای اولیه اسلامی به استناد مدارک مکتوب تاریخی به عنوان پایگاه و مقر فرماندهی مسلمانان برای تصرف طبرستان استفاده شده و یک سایت باستانی به حساب میآید.
عمرانی رکاوندی در ادامه از دیگر دیوار منطقه یعنی دیوار بزرگ گرگان میگوید: «اطلاعاتی که از مطالعات تاریخی این دیوار در دهه 50 به وسیله دکتر کیانی به دست آمده حاکی است براساس عکسهای هوایی، بخشی از مسیر این دیوار به دلیل پیشروی دریا در زیر رسوبات خزر مدفون شده است. از آخرین بررسیهای باستانشناسی هم که به تازگی به وسیله پایگاه انجام شده آثار و شواهدی از بقایای دیوار که بیشتر به صورت آجر است در کرانههای شرقی خلیج در حدود گمیشان به دست آمده است.
دانشمندان روسی نیز با مطالعات برروی پیشروی و عقبنشینی دریای خزر به این موضوع اشاره دارند که سطح آب دریای خزر در قرن 5 میلادی یعنی زمان ساخت دیوارها، پائینتر بوده اما این دریا در چندین مرحله به سمت خشکی پیشروی داشته که موجب زیر آب رفتن بقایای دیوار شده است. براساس آخرین مطالعات صورت گرفته نیز دیوار بزرگ گرگان و دیوار تمیشه همزمان ساخته شده و به دلیل هم عصر بودن دو دیوار و نزدیکی آنها این احتمال میرود که در زمان ساسانی این دو دیوار به هم متصل بوده که امروزه به سبب پیشروی آب قابل رؤیت نیست.
همچنین از آنجایی که ساسانیان در به کارگیری و مهندسی آب تبحر خاصی داشتند و از آب برای محصولات کشاورزی، نظامی و شهرسازی استفاده بسیار میکردند حکومت ساسانی بیشک دارای یکی از عظیمترین و منسجمترین ارتشهای جهان بوده و مطمئنا با دریانوردی هم بیگانه نبوده است. از این رو پیگیری و مطالعات بیشتر باستانشناسی در آبهای خزر رازهای پنهان تمدن گذشته ایران را آشکار میسازد».
بندر مفقودشده
افزون بر دیوار بزرگ گرگان و دیوار تاریخی تمیشه، نقطه دیگری نیز در سواحل شرقی دریای خزر، جایی که امروزه شهر گمیشان واقع شده وجود دارد که در اوراق تاریخ از آن یاد شده است. بندر «آبسکون» جزیرهای اسرارآمیز در اعماق تاریخ که داستانش با گریز سلطان محمود خوارزمشاه و مرگ او در جزیره شروع میشود و با ادعای زیرآب رفتن آبسکون در ساحل شرقی دریای خزر به پایان میرسد.
درباره پیشینه تاریخی این بندر در منابع تاریخی آمده ا ست که بندرگاه آبسکون را قباد ساسانی بنا کرده است. اگرچه قراین تاریخی که این امر را اثبات کند در دست نیست، ولی با توجه به این که در روزگار قباد، ترکان به طبرستان حمله کردند و قباد پسر خود کاووس را مأمور سرکوب آنان کرد و وی را والی طبرستان قرار داد، احتمال درستی این مطلب نفی نمیشود.
به هر حال، هزار سال پیش آبسکون بندری بزرگ و معتبر و جای بازرگانان بوده که افزون بر اهمیت بازرگانی یعنی مرکزیت تجارت ابریشم، پوست و ماهی، خط دفاعیای در برابر ترکها هم به شمار میرفته و نیز راه ارتباطی شرق خزر به گیلان، دیلم و بسیاری از سواحل دریای خزر بوده که به تدریج در گذر زمان اهمیت خود را از دست داده است.
وایکینگها در خزر
یک محقق هلندی نیز که 2 سال پیش برای شرکت در سمینار باستانشناسی به ایران آمده بود مطالعاتی در زمینه زیورآلات باستانی در دست داشت که بر مبنای آن حتی اقوام ساکن در اروپای شمالی موسوم به وایکینگها نیز به دریای خزر آمده و با تمدنهای حاشیه دریای خزر داد و ستد داشتند.
«قربانعلی عباسی» کارشناسان سازمان میراث فرهنگی گلستان میگوید: ارتباطات تجاری و فرهنگی در دریای خزر به زمانهای بسیار دور یعنی قرن اول میلادی باز میگردد که نقشهبرداری از کرانههای دریای خزر به وسیله عدهای از ایتالیا انجام شد تا با ترسیم نقشه اطلاعاتی دقیقی برای رفتوآمد تجار و گردشگران ایتالیایی وجود داشته باشد.
وی میافزاید: در دوره قاجاریه نیز بندر گز در غرب استان یکی از بنادر فعال تجاری بوده است که با شهرهایی همچون باکو و سنپترزبورگ مراودات بازرگانی داشته و کشتیهای روسیه تحت اجاره بازرگانان ایرانی در این بندر رفت و آمد میکردند. آنها کالاهایی همچون گندم، برنج، پوست و ظرفهای چینی را به دو سوی این دریا نقل و انتقال میدادند.
با مستندات خارجی گفته شده، احتمال میرود باستانشناسی در دریای خزر به نتایج خوبی منجر شود. از همین رو سازمان میراث فرهنگی کشور در این باره مطالعاتی را در زیر آبهای خلیج گرگان شروع خواهد کرد که میتواند ایران را در باستانشناسی بزرگترین دریای دنیا، پیشگام کند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
