عدالت و مهرورزی، نشانه‌های حکومت علوی

مجید میکائیلی
عدالت زیباست چون خداوند زیباست. اگر نیک بنگریم جهان هستی جلوه گاه عدالت بزرگ است و خداوند عادل، در خلقت جهان و هستی بنحواحسن عمل نموده است. طبع و سرشت آدمی خواهان عدالت است و از ظلم و بی عدالتی گریزان و متنفر می باشد. انسان از کودکی که خوب و بد را تمیز می دهد همواره دوست دارد از پدر و مادرش گرفته تا خواهر و برادر و دوست و آموزگار و بالاخره با هر که تماسی دارد با او به عدالت رفتار نمایند و حقوق وی را مراعات کرده و به آن تعدی نکنند این حس عدالتخواهی را همه افراد جامعه دارا می باشند و آن را می ستایند، ولی برخی چون نوبت عدالت ورزی خودشان می شود، از انجام آن گریزانند. همین خودپسندی نکوهیده است که سبب بی عدالتیها و ستمهای کوچک و بزرگ می شود. باید انسان همان طور که دوست دارد در موردش با عدالت رفتار شود، خود نیز در هر موقعیت اجتماعی که هست با دیگران با عدالت رفتار کند و از این راه، درس عدالت ورزی را نیز به آنان و حتی به کسانی که با بی عدالتی با وی رفتار می کنند، بیاموزد، رسول خدا(ص) فرموده: «از ستم نمودن بپرهیزید که آن تاریکی و سختی روز قیامت است.»
جهان آفرینش برپایه و اساس عدالت آفریده شده و اصل در خلقت عدل است. چون خالق عالم است، پس رفتار انسان که اشرف مخلوقات می باشد نیز باید همواره مطابق این اصل اساسی باشد و تخلف از این امر مهم و حساس علاوه بر آن که مخالفت با سرشت و طبیعت اولیه می باشد عواقب خطرناک دنیوی و اخروی فراوانی را در بردارد. حفظ آبرو، شخصیت و محبوبیت انسان مرهون عدالت اوست، هرچه ظلم و بی عدالتی از فردی بیشتر سر بزند، نتایج هلاکت بار آن نیز زیادتر می شود. مسئله عدالت ورزی در رفتار زمامداران جوامع بشری بسیار خطیرتر و سرنوشت سازتر است بسیاری از تحولات و انقلاب ها در جهان ریشه در ظلم و ستم جامعه دارد و خداوند آدمیان را به عدل و داد فرا خوانده و ارسال رسل و انزال کتب آسمانی نیز به همین منظور بوده تا در سایه عدالت با کسب کمالات و فضائل انسانی به کمال مطلوب رسند. ستم نمودن به خلق عذاب دردناک و بی پایان خالق را به دنبال دارد. آن که بیشتر ستم روا دارد و روزگار را بر مردم تیره و تار کند کیفرش بسی سخت تر و بیشتر خواهد بود و در روز رستاخیز روزگارش تیره و تار می شود. آن پیشوای عارفان، امام وارستگان و زاهدان، حضرت علی(ع)، به همه صاحب منصبان و حاکمان به خصوص به پیروان خویش می فرمایند: که حکومت طعمه ای نیست که در اختیار آنان قرار گرفته، بلکه وسیله ای برای اقامه حق و ابطال باطل و دفاع از مظلوم و تاختن بر ستمکاران است.
آزمونی است تا معلوم شود که چگونه ادعای خود را مبنی بر خدمت به بندگان خدا به اثبات می رسانند. دولتی می تواند در کارهای خود توفیق یابد که: برای اقدامات خود جوی سالم و مناسب پیدا کند، بنابراین به وجود آمدن چنین جو سالمی جهت اصلاح و پیش برد کارهای جامعه و امور مملکت در گرو این است که بین حاکم و مردم علاقه مشترک پیدا شود. منظور از این علاقه مشترک روح تعاون و همکاری دولت و ملت برای پرداختن به امور است و هنگامی که این روح تعاون به وجود می آید که هرکس چون به حق خود رسید به وظیفه اش خوب عمل کند. برای حصول این مقصود مردم باید حق حاکم را ادا کنند. وقتی حاکم فرمان دهد فرمانبردار او باشند و به خواسته او پاسخ گویند و در وقت مقتضی به نصیحت و انتقاد سازنده بپردازند و به این شیوه خیرخواهی خود را نسبت به او نشان دهند، بر حاکم واجب است که تمام کوشش و تلاش خود را در راه اصلاح امور مردم به کار بندد، اما زمانی که مردم با حاکم بر سر عهد و اطاعت نباشند، صادقانه به یادآوری و تذکر برنخیزند و هنگام نیاز به خواسته او جواب مثبت ندهند یا برعکس مردم به وظایف خود عمل کنند، ولی حاکم تمامی امکانات کشور را به خدمت منافع خود گیرد و از مصالح ملت چشم بپوشاند و به آنها هیچ اعتنایی نکند، آن روز روزگار شیوع ظلم و تسلط ستمکاران و فساد دولت خواهد بود. امام علی(ع) در این باره می فرمایند:
«از بزرگترین و مهمترین حقوقی که خداوند واجب کرده است حق والی بر رعیت و حق رعیت بر والی که خدای سبحان آن را واجب نموده و حق هر یک را به عهده دیگری واگذار فرمود و آن را موجب برقراری پیوند آنان کرد و ارجمندی دین ایشان، پس اگر هر کدام حق دیگری را رعایت کرد نشانه های عدالت برجا و سنت چنان که باید اجرا. پس کار زمانه آراسته گردد و طمع در پایداری دولت پیوسته و چشم آز دشمنان بسته. از ویژگی های حاکم مردمی از دیدگاه امام علی(ع) این است که مردم را از خود می داند و خود را از مردم. بر این اساس حاضر نیست که بین خود و مردم مانعی ایجاد کند، بلکه درصد این است که همچون مردم زندگی کند. وقتی عدالت رعایت شد و مردم رئیس جمهور را از خود دانستند، نسبت به او خوشبین و دلگرم هستند و پشتیبان و یاور حکومت خواهند شد. بنابراین نمی گذارند نیروهای فرصت طلب و شیادی که درصدد فساد و خیانت هستند، ذهنیت مردم را نسبت به مسئولین بدبین کنند. وقتی مسئولان همیشه در ارتباط مستقیم با مردم باشند و شرایطی را ایجاد کنند که همه اقشار مردم بتوانند به دور از هرگونه تکلف و تشریفات در محیطی خالی از هرگونه رعب و وحشت مسائل و مشکلاتشان را با او در میان بگذارند و اگر ظلمی بر ایشان رفته است، ظالم را رسوا و خیانت را افشاء می کنند، ضمناً خائن را به سزای عملش می رسانند. حضرت علی (ع) می فرمایند: بارها از رسول خدا(ص) شنیده ام که می فرمود: امتی که در میانشان حق ضعیفی به آسانی و بدون ترس و لکنت زبان ستانده می شود، هرگز پاک و آراسته نخواهد گردید. پس در مقام مسئول باید با آگاهی برخوردهای تند و انتقادآمیز مردم را تحمل کرده و تنگ حوصلگی و خودخواهی را از خود دور کرد. وقتی حاکم با بسیج نیروهای مخفی و آشکار و از طریق کانال های مختلف در جریان رخدادها و مسائل مملکتی قرار گیرد، راهی برای برقراری عدالت گشوده می شود. دومین راه این است که حاکم گاه به طور مستقیم با مردم در ارتباط باشد. مردم حقایق را خواهند گفت و به خاطر اعتمادی که به او دارند مسائل را بازگو خواهند کرد. از دیگر آثار عدالت، توجه خاص به افراد ضعیف جامعه است. چرا که خدا، حقی از خود به آنان اختصاص داده و نگهبانی آنان را به عهده حاکم نهاده است. پس کارهای آنان را اگر نتوانستید انجام بدهید، باید با گشاده رویی و رعایت ادب و با پیروی از اخلاق اسلامی مردم را با کمبودها آشنا سازید و از خود آنان چاره جویی و طلب کمک و استعانت کنید. و در یک کلام از هر طریق ممکن رضایت مردم را جلب نموده و محیطی پر از مهر و صفا بین خود و مردم تحت حکومت خود ایجاد کنید. مهم است که مردم نسبت به دولتشان خوشبین باشند باید که محبوبترین کارها در نزد تو آن اموری قرار گیرد که معتدل ترین و میانه ترین در حق و هماهنگ ترین و فراگیرترین در عدل و جامع ترین در راه رضایت مردم باشند، چرا که بی تردید خشم توده مردم رضایت و خشنودی خواص و برگزیدگان جامعه را بی اثر می سازد. از دیدگاه حضرت علی«ع» خشونت با مردم و ستم بر بندگان خدا در حکم جنگ با خدا تلقی می گردد و عاقبت ستمکاران و ظالمان شکست حتمی و سقوط دائمی آنان است، چرا که هیچ قدرتمندی نمی تواند با خالق جهان هستی که خود نیرودهنده همه قدرتمندان است، مقابله کند. پس رابطه عدالت با پیشرفت کشور این است که حاکم اسلامی باید نمونه اسلام باشد. وقتی در اسلام برای امام جماعت و شاهد عدالت شرط است، برای کسی که در حکومت اسلامی مسئول است شرط این است که عدالت را اجرا کند و در این راه بردبار و شکیبا باشد و عملش را بحساب خدا بگذارد. اگرچه از به کاربردن حق به خویشان و نزدیکانش زیان برسد. همیشه به عاقبت بیندیش که پایان حق ستایش انگیز است. فرد مسئول در اسلام فردی است. که مسئولیتش از افراد دیگر بیشتر و وظایفش از همگان خطیرتر است.
وی مانند برادری مهربان و خادمی دلسوز و امین انجام وظیفه می کند و حکومت را وسیله اشباع غرایز حیوانی، خودخواهی و نخوت قرار نمی دهد. امام خمینی«ره» درباره ضرورت ساده زیستی مسئولان حکومتی می فرمود: مصیبت هایی که ملت ها می کشند از این است که متصدیان امورشان از قشر مرفه و از اشراف و اعیان جامعه بوده و به دنبال این هستند که ثروتشان را زیاد کنند. آن بزرگوار در فراز دیگری از سخنانش خطاب به دولتمردان و روحانیون و صاحب منصب کشور می فرمایند: اگر روزی از نظر زندگی از مردم عادی بالاتر رفتید، بدانید که دیر یا زود مطرود میشوید. شما گمان نکنید که اگر با چندین اتومبیل بیرون بیایید وجهه تان پیش مردم بزرگ می شود و آن چیزی که مردم به آن توجه دارند و موافق مذاق عامه است، این است که زندگی شما ساده باشد، همانطوری که سران اسلام و پیغمبر اسلام«ص» و امیرالمؤمنین و ائمه«ع» زندگی شان ساده و بلکه پایین تر از افراد عادی جامعه بوده است.
علی«ع» نهایت توجه خود را در زمینه حفظ و حراست از بیت المال و بهره گیری صحیح از آن به کار گرفته تا آنجا که به کارگزارانش دستور می دهد که حتی در نوشتن نامه ها از اسراف بپرهیزند.
از مطالبی که گذشت درمی یابیم که سیره حکومت علوی«ع» روشن ترین تجلی حکومت انسانی و معرف حقیقی روح عدالت و مساوات اسلامی است. بخشش های ناروای بیت المال و تقسیم غیرعادلانه در حکومت علوی مردود و مطرود است. در نحوه رفتار علی«ع» با کارگزارانش دو نکته مهم قابل توجه است:
1- نظارت دقیق زمامدار جامعه اسلامی که البته قبل از هرکس خود زمامدار باید تعدی و تخطی نکند.
2- برخورد قاطع زمامدار با کارگزارانی که قانون شکنی می کنند.
شایان ذکر است که اگر عدالت رعایت شود همه یکسان خواهند بود، چون اموال عمومی مال همه یتیمان، پابرهنگان، فقیران، ضعیفان و قشر آسیب پذیر جامعه است که در صورت سوءاستفاده حق همه آنها ضایع می شود و این ستمی نابخشودنی است و از لحاظ وجدانی، عقلی و نقلی محکوم و مذموم است.