آیا یخ‌ها آب می‌شوند؟

علی خرم / استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل سیاسی و بین‌المللی
پس از هفت سال و نیم سیاست های خصمانه ایالات متحده آمریکا در برابر جمهوری اسلامی ایران، صرفا در شش ماه باقیمانده، هیات حاکمه نئومحافظه کار دست به مانورهایی زده که شاید سخت باشد که به صداقت این مانورها ایمان آورده شود. از جمله این مانورها، انتشار اخباری مبنی بر تغییر جایگاه دفتر حافظ منافع آمریکا و ایران از وضعیت حاضر به وضعیت جدیدی که دیپلمات های دو کشور در پایتخت ها مستقر شوند، می باشد. به دنبال انتشار اینگونه اخبار غیررسمی، خانم رایس وزیر امورخارجه آمریکا ابراز نظر مثبت ولی کنایه داری نسبت به خبر فوق نمود و به آن پیشنهاد جنبه رسمی داد. نحوه اظهار نظر خانم رایس نیز به نوبه خود به ابهام در صداقت کاخ سفید بیشتر افزود. وزارت خارجه کشورها معمولابا مقامات دولتی سروکار دارند و هیچگاه هنگام ارتباط دیپلماتیک، درباره مردم و ملت ها سخن نمی گویند ولی خانم رایس علت ارتقای وضعیت دفتر حافظ منافع را ارتباط بیشتر با مردم ایران ذکر کرد که این سخنی غیردیپلماتیک و غیرکارشناسی است. چنانچه خانم رایس اظهار می داشت، آمریکا می خواهد ارتباطات خود را با دولت جمهوری اسلامی ایران بر محور و محمل صحیح قرار داده تا از این طریق روابط با مردم ایران هموار گردد، بسیار زیبنده تر بود و مخاطبین ایرانی نیز به وی بیشتر اعتماد می کردند. به هرحال از 19 فروردین ماه 1359 که روابط دیپلماتیک آمریکا به دستور جیمی کارتر با ایران قطع گردیده، دو کشور آنچنان نسبت به یکدیگر احساس کینه و نفرت داشته اند که وجود دیپلمات های مقابل را در پایتخت های خود تحمل ننموده و کشورهای ثالثی را برای ارتباطات خود به عنوان واسط در پایتخت های یکدیگر معین کرده اند. برای سال های متمادی، سوئیس حفاظت منافع ایالات متحده آمریکا در ایران را تشکیل داده و الجزایر و سپس پاکستان نیز حفاظت منافع جمهوری اسلامی ایران در واشنگتن را به عهده داشته اند. این وضعیت به معنای آن است که ایران نمی تواند دیپلمات های وزارت امورخارجه خود را به واشنگتن اعزام دارد تا از نزدیک نیات خود را برای وزارت امورخارجه آمریکا و سایر دولتمردان این کشور بیان دارد و در مشکلات احتمالی، نیات آمریکا را جویا شود. در حال حاضر جهت اداره دفتر حافظ منافع ایران در واشنگتن از دارندگان کارت اقامت آمریکا اجبارا استفاده می شود که لزوما شرایط کافی یک دیپلمات ورزیده را ندارند. متقابلاوزارت امور خارجه آمریکا با نداشتن دیپلمات در تهران، خود را از ارتباط مستقیم با مسوولین وزارت امور خارجه ایران و سایر مسوولین موثر محروم نموده و اطلاعات و مواضع لازمه را از طریق واسطه ها و از جمله از طریق معارضین و مخالفین جمهوری اسلامی ایران به دست می آورد که خود از عواملی است که دو کشور را برای30 سال از یکدیگر دور داشته و هر روز این جدایی و بیگانگی فکری و فاصله، بیشتر و بیشتر گردیده است. دو کشور آنچه از یکدیگر سراغ دارند پدیده ها و مفاهیمی منفی و برخورنده است و اگر احیانا تمایلاتی مثبت از سوی یک کشور به شکل طبیعی بیان گردیده، در کشور دیگر به علت عدم فضاسازی و عدم اعتماد و عدم حضور دیپلمات های کشور مقابل، نوعی توطئه و غرض ورزی تلقی گردیده است.
به هرحال آنچه در رسانه های آمریکا درباره دفتر حافظ منافع دو کشور مطرح شده به معنای حذف واسطه های سوئیس و پاکستان می باشد که به جای آنان، دیپلمات های دو کشور جایگزین شده و ارتباطات آنان با پایتخت ها و وزارت امورخارجه های یکدیگر معنادار و دارای محتوا می شود. در این اقدام، وضعیت حقوقی روابط دیپلماتیک دو کشور تغییری نمی نماید و از نظر کنوانسیون دیپلماتیک وین کماکان سطح روابط، دفتر حافظ منافع تلقی می گردد. بنابراین هیچگونه سوءتعبیری نسبت به جایگاه حقوقی و کنسولی پیشنهاد فوق نبایستی صورت گیرد. اظهار نظر خانم رایس اگرچه به نوعی مثبت تلقی می شود ولی چون در میان صدها اظهار نظر منفی و مداخله جویانه ایشان و سایر مقامات کاخ سفید قرار می گیرد، نمی تواند به سادگی دلنشین گردد. ایالات متحده آمریکا که سیاست رسمی خود را تهدید نظامی ایران در عرض 30 سال گذشته قرار داده و به سیاست های خصمانه و تنبیهی و از جمله تحریم های یکجانبه و بین المللی روی می آورد، باید به خوبی بداند که یک سخن مثبت نمی تواند دل یار را برباید. در دولت آقای کلینتون هم وزیر خارجه وقت آمریکا خانم آلبرایت سخنانی به مراتب مثبت تر بیان کرد که چون سازگاری با سایر سیاست های کاخ سفید و از جمله تحریم ها نداشت و بسترسازی لازم صورت نگرفته بود، نتوانست راه به جایی برد. سیاست های مداخله جویانه حکومت آقای جورج بوش این احتمال را در مورد اظهارات نسبتا مثبت خانم رایس نیز به مراتب کاهش داده است. در سال های 1369 و 1370 و در راستای سیاست بی طرفی جمهوری اسلامی ایران نسبت به حمله نیروهای ائتلافی به رهبری آمریکا به عراق که امیدهای اولیه ای برای ایجاد روابط دیپلماتیک بین آمریکا و ایران به وجود آورده بود، مقامات آمریکایی پیشنهادی مشابه ارائه دادند که در ایران توسط اصولگرایان به باد انتقاد گرفته شد و در نهایت به عنوان توطئه تلقی و از سوی جمهوری اسلامی ایران مطرود گردید. دو سال پیش نیز این پیشنهاد به عنوان بخشی از بسته پیشنهادی اتحادیه اروپا به ایران ارائه گردید که در آن آمریکا تصور کرد ایران نیازمند چنین پیشنهادی است و لذا از موضع کبر و غرور تلاش نمود به عنوان یکی از مواد مابه ازای تعلیق غنی سازی، اورانیوم به ایران بفروشد. بی شک چنین نگاهی به طور ساختاری غلط بوده و لذا نه تنها مورد استقبال قرار نگرفت بلکه تاثیر منفی بر ایران گذاشت. اکنون تا حدودی پیشنهاد آمریکا در چارچوبی منطقی تر مطرح شده و چون حاوی نکته اساسی منافع و احترام متقابل دو کشور به یکدیگر می باشد و آمریکا اعلام نموده سوئیس نمی تواند دیگر نقش واسطه را بین آمریکا و ایران ایفا نماید، این پیشنهاد قابل مطالعه است. لذا اگر واقعا سیاست های آمریکا در حال تغییر باشد جمهوری اسلامی ایران از این تغییر سیاست استقبال می کند، چون همان طور که گفته شد بسیاری از سوءتفاهمات را با اعزام مستقیم دیپلمات هر کشور به پایتخت کشور دیگر می توان برطرف نمود.
به طور مثال وضعیت روابط دو کشور ایران و مصر که از همان سال های اولیه پیروزی انقلاب به سطح دفاتر حفاظت منافع درآمده، از حضور دیپلمات های دو کشور در تهران و قاهره بهره مند می باشد و این دیپلمات ها تاثیر فراوانی در تلطیف روابط و جلوگیری از خصومت های بی مورد و بی جهت داشته اند و به علاوه به گسترش روابط فرهنگی و روابط مردمی پرداخته اند. بنابراین روابط دفاتر حافظ منافع ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران هم در صورت تغییر یا بهبود وضعیت، مشابه وضعیت دفاتر حافظ منافع ایران و مصر خواهد شد. این وضعیت بیانگر این خواهد بود که ممکن است سال ها طول کشد و دو کشور آمریکا و ایران کماکان اقدام به ایجاد روابط دیپلماتیک ننمایند لذا در این مقطع ایجاد رابطه دیپلماتیک بین دو کشور منظور نیست و موضوع آن به آینده موکول شده است. واکنش سنجیده جمهوری اسلامی ایران به پیشنهاد آمریکایی ها برای بهبود وضعیت دفتر حافظ منافع دو کشور که توسط وزیر امورخارجه ابراز گردید، بسیار به موقع و قطعا در عین عزت و اقتدار ایران، نشان از تفاهم و همکاری کشورمان در صحنه بین المللی دارد.
آمریکا در دوره نئومحافظه کاران همواره سعی نموده در کنار سیاست های خصمانه خود، با طرح پیشنهادهایی به ظاهر جهان پسند، واکنش منفی ایران را در جهان تبلیغ نموده و نشان دهد که آمریکا و غرب همه تلاش های خود را برای تنش زدایی با ایران به کارمی برند ولی ایران پاسخ منفی ای می دهد. چنین پاسخ های منفی، موفقیت آمریکا را در توجیه سیاست های خصمانه آن کشور نسبت به ایران تاکنون تضمین نموده است. ایران و آمریکا که برخی مذاکرات پراکنده مربوط به افغانستان را در سال های گذشته در ژنو و بن و یا در سطح دیپلمات های ارشد خود در سازمان ملل متحد در نیویورک و ژنو داشته اند و سپس چند دور مذاکره را در بغداد حول موضوع استقرار امنیت در عراق داشته اند، به نوعی اطمینان رسیده اند که اینگونه مذاکرات نه تنها برای سیاست های منطقه ای دو کشور مفید بوده بلکه برای افغانستان، عراق و اکنون در موضوع هسته ای مفید است. آمریکا نمی تواند در موضع یکطرفه خود نسبت به موقعیت فعالیت های هسته ای ایران کماکان یکه تازی کند زیرا شش سال گذشته نشان داده که چنین سیاست یکطرفه ای کارگر نیست بلکه باید در چارچوب دیپلماتیک به نوعی گفت وگو و مذاکره پرداخت تا راه حلی مرضی الطرفین یافته شود.
هنگامی که رهبری مخالفت با فعالیت های صلح آمیز هسته ای ایران را آمریکا در جهان به عهده گرفته چگونه می تواند بدون حتی یک جلسه گفت وگوی رودررو و مستقیم با ایران، انتظار تاثیرگذاری مثبت بر این پرونده را داشته باشد؟ دفاتر حافظ منافع دو کشور در تهران و واشنگتن با حضور دیپلمات های مجرب دو کشور بسیاری از واسطه ها را حذف نموده و مستقیما سخنان دو کشور به اطلاع یکدیگر می رسد. اصولاواسطه ها چون منافع مستقیمی در موضوع مورد علاقه ندارند، قادر نیستند نقشی فعال در کاهش تنش ها ایفا نمایند و این به صلاح دو کشور نیست. ایران و آمریکا دو قدرت تاثیرگذار در خاورمیانه به جهت عدم ارتباط با یکدیگر و بی اطلاعی از نیات یکدیگر، بعضا در مقابل هم صف آرایی نموده و انرژی و توان خود را به جای تشریک مساعی جهت حل معضلات خاورمیانه، در جهت کاهش قدرت یکدیگر به کارمی برند. ضایعات چنین عدم هماهنگی و عدم درک یکدیگر، بیش از همه متوجه مردمانی شده که می توانند در سایه همکاری ایران و آمریکا، زودتر به صلح و ثبات برسند. همکاری ایران و آمریکا در مقطعی در افغانستان باعث استقرار صلح و ثبات گردید، اکنون عراق شدیدا نیازمند چنین همفکری و همکاری ای می باشد.