چرخش در سیاست خارجی فرانسه

دکتر شهیدی مؤدب

لااقل در دو قرن اخیر فرانسویان همواره به موقعیت جغرافیایی، سیاسی ایران با دیده اهمیت نگریسته‌اند. شاید بتوان نخستین اقدام عملی پاریس در بهره‌گیری از این موقعیت را قراردادی دانست که ناپلئون بناپارت با فتحعلیشاه قاجار منعقد نموده که متعاقب آن ژنرال گاردن در راس یک هیأت نظامی عازم ایران شده و به تعلیم و تجهیز ارتش ایران کمک کرده است. هدف از نزدیکی فرانسه با ایران در آن زمان این بوده است که ناپلئون از اتحاد با دولت قاجار به مقابله با رقبا برخیزد. هر چند ژنرال گاردن مجدانه در ساختن توپ‌خانه برای ارتش ایران تلاش کرد لیکن حاصل همکاریهای او در تهران و اصفهان نیمه‌کاره رها شد و ناپلئون متعاقب توافقی که با روسیه تزاری کرد ایران را در مقابل همسایه نیرومند شمالی خود تنها گذاشت.

 نهضت مشروطیت از انقلاب کبیر فرانسه و آرمانهای آن الهام گرفت و شماری از رجال سیاسی ایران حتی شعار «آزادی ـ برادری ـ برابری» را که از انقلاب فرانسه زائیده شده بکار گرفتند و در سالهای بعد که نهضت اعزام دانشجو به خارج قوت گرفت فرانسه نخستین کشوری بود که تحصیل کردگان ایرانی راهی آنجا شدند بگونه‌ای که بعدها در ایران یک جامعه فرانسه‌دان و علاقمند به فرهنگ و زبان فرانسه ایجاد شد و مترجمان ما بسیاری از آثار فلسفی و ادبی فرانسه را به زبان فارسی برگرداندند. از دیگر سو شمار زیادی از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان فرانسوی راهی ایران شدند که شاید سرشناس‌ترین آنها که مردم ما با نام او آشنایی دارند مرحوم دکتر هانری و کوربن است که با بازرگانی چون مرحوم علامه طباطبایی حشر و نشر داشته است.

روابط فرهنگی ایران و فرانسه در کنار ارتباطات سیاسی رشد قابل ملاحظه کرده است و انجمن فرهنگی فرانسه در ایران یکی از فعال‌ترین مراکز فرهنگی این کشور در خاورمیانه بوده است و در مقاطعی از زمان علاوه بر این مرکز فرهنگی یک مرکز تحقیقات و پژوهش فرانسوی نیز در ایران فعال بوده است.

اقامت کوتاه مدت امام خمینی(ره) در  دهکده نوفل لوشاتو در جنوب پاریس ناگهان به ترفیع جایگاه فرانسه در نزد مردم ایران منجر شد به گونه‌ای که در روزهای آتش و خون سال 1357 که به پیروزی انقلاب اسلامی منجر شد مردم ما از مؤسسات فرانسوی در ایران همانند خانه‌های خود محافظت کردند و برای سفارت فرانسه دسته گل فرستادند.

 با وقوع جنگ و یورش ارتش صدام حسین به کشور ما، در روابط تهران ـ پاریس اتفاقات ناگواری رخ داد و بخصوص وقتی فرانسه به صدام حسین موشک‌های اگزوست و هواپیماهای میراژ داد مردم دولتمردان الیزه‌نشین را در کنار صدام حسین قرار دادند و به فرانسه به عنوان متحد دیکتاتور بعثی نگریستند. در آن سالهای دفاع مقدس حوادث ناگوارتری در روابط تهران ـ پاریس رخ داد که مدتی نیز سفارت ایران در فرانسه به محاصره پلیس در آمد تا در نهایت با تدبیر دولتمردان دو طرف روابط ترمیم شد و پس از پایان تجاوز صدام حسین بار دیگر روابط ایران و فرانسه به گرمی گرایید.

با روی کار آمدن فرانسوامیتران و متعاقباً ژاک شیراک که تلاش کردند روابط بین‌المللی فرانسه را با مشی مستقل اداره کنند و در مواقعی خاص راه خود را از واشنگتن جدا کردند تهران به روابط خود با پاریس بیشتر بها داد و در کنار بهبودی علاقه‌های سیاسی روابط فرهنگی بار دیگر گرمی گرفت و مرکز تحقیقات سفارت فرانسه نیز که مدتی بی‌رونق شده بود فعال شد و رسماً رایزن فرهنگی در خانه فرهنگ ما به فعالیت پرداخت.

 در دو دوره ریاست جمهوری ژاک شیراک، هر چند آنچنانکه انتظار می‌رفت شکوفایی روابط حاصل نشد لیکن دل تهران به این گرم بود که رئیس‌جمهور گلیست فرانسه به تبع ژنرال دوگل لااقل در سیاست خاورمیانه‌ای از واشنگتن پیروی نمی‌کند. نطق‌ تاریخی دومینیک دو ویپلن وزیر خارجه وقت فرانسه در شورای امنیت و مخالفت آشکارا و با حمله یک جانبه آمریکا به عراق تأثیر مثبتی در اذهان دیپلماتیک جمهوری اسلامی نهاد.

 اولین گام در ایجاد تردید در سیاست مستقلانه آقای شیراک زمانی پیدا شد که او در لبنان در کنار آمریکا قرار گرفت.

فرانسه که تا پیش از قتل رفیق حریری سیاستی کاملاً فرانسوی در لبنان اتخاذ کرده بود ناگهان با یک چرخش غیرقابل توجیه در کنار واشنگتن به ایجاد فشار به سوریه پرداخت.

 البته اتفاقات بعدی به گونه‌ای بود که الیزه نتیجه‌ دلخواه را از همراهی با واشنگتن در لبنان نگرفت با این حال نزدیکی به آمریکا در لبنان، که منطقه سنتی نفوذ فرانسه بود، این نگرانی را پیش آورد که نکند در آینده نزدیکی پاریس در ارتباط با جمهوری اسلامی نیز به چرخش دوم فرانسه در سیاست خاورمیانه‌ای خود بگراید و با واشنگتن همگام و همصدا گردد.

 با روی کارآمدن نیکلا سرکوزی و بخصوص با نشستن برنارد کوشنر وزیر خارجه جدید فرانسه با جای فیلیپ دوست بلازی که تلاش می‌کرد فراموش کند که بر صندلی میشل دوبره وزیر ‌خارجه مستقل دوگل تکیه‌زده گمان می‌رفت سیاست فرانسه نسبت به ایران به گونه‌ای دیگر رقم بخورد. لیکن عملکرد سه ماهه سیاست خارجی رئیس‌جمهور جدید فرانسه حکایت از حال و هوائی دیگر دارد. و چنین به نظر می‌رسد که شخص رئیس‌جمهور فرانسه که تعطیلات تابستانی خود را برخلاف تمامی رؤسای جمهور پیش از خود در آمریکا سپری کرد در ملاقاتهائی که با جرج‌بوش داشته است درخصوص رابطه با ایران در سر هوای دیگری را می‌پرورد. این روزها از محافل دیپلماتیک در اتحادیه اروپا خبر از تحرکات بی‌سر و صدای فرانسه می‌رسد که تلاش می‌کند در ایجاد تضییقات برای جمهوری اسلامی ایران یارگیری کند. و اگرچه در این خصوص تردیدهائی در پیدا شدن اجماع در این اتحادیه جوان وجود دارد با این حال ادبیات به کار گرفته شده در لسان رئیس‌جمهور فرانسه به گونه‌ایست که از هم اکنون ناباورانه می‌توان احتمال داد که آقای سرکوزی با سیاست مستقل گلیست‌ها وداع کرده و در عرصه بین‌المللی پاریس و الیزه به آمیزش با واشنگتن و کاخ سفید دل بسته‌اند.

سخنرانی جناب سرکوزی در جمع سفیران فرانسه در بیست و هفتم ماه اوت در پاریس دور از انتظار بیان شد بخصوص جمله پایانی او که «اگر دیپلماسی موفق نشود یا بمب ایران را خواهیم داشت یا بمباران ایران را».

خبرهای رسیده از ملاقات تابستان آقای سرکوزی با جرج بوش از یکسو تحرک دیپلماتیک پنهان الیزه و وزارت خارجه آن از دیگر سو حکایت از این دارد که رئیس‌جمهور فرانسه نه تنها تلاش می‌کند به تجربه‌های جدیدی علیه جهوری اسلامی در شورای امنیت بپردازد بلکه پاریس سعی می‌کند در درون جامعه مشترک اروپا به وضع تحریم‌های اروپائی دامن بزند و فراتر از این حتی خبرهائی می‌رسد که آقای سرکوزی در پی آنست که اگر در اتحادیه اروپا به ایران ضدایرانی خود نرسد در اجلاس 7G به دنبال تحریم‌های تازه دست یازد.

 البته گرچه در ملاقات هفته پیش رئیس‌جمهور فرانسه با صدراعظم آلمان مسئله تحریم بیشتر ایران مطرح شده و خانم مرکل شخصا در این خصوص اعلام موافقت تلویحی کرده است لیکن احتیاط کاری وزرای خارجه و دفاع آلمان به گونه‌ای بوده است که آقای سرکوزی نتوانستهاست حتی در درون دولت آلمان به اجماع علیه ایران برسد. این مسئله در خصوص ایتالیا و اسپانیا نیز وجود دارد. علیرغم چرخش جدید در سیاست خارجی فرانسه تهران هنوز علاقمند است با پاریس به عنوان پایتخت یک قدرت بزرگ که سیاست خارجی آن در خور نام فرانسه مستقل باشد طرف شود. رئیس جمهور جدید فرانسه که وزیر خارجه خود را به عراق و فلسطین اشغالی و لبنان گسیل می‌کند بخوبی واقف است که در هر ابتکاری در این منطقه از جهان به کمک تهران نیازمند است. که در هر ابتکاری در این منطقه از جهان به کمک تهران نیازمند است. چگونه الیزه می‌تواند ادعا کند با جهان اسلام رابطه‌ای حسنه دارد. اگر در خصوص ایران به همصدایی و همگامی با کاخ سپید می‌پردازد. این واقعیت در تاریخ سیاست خارجی فرانسه ثبت خواهد شد که اقای سرکوزی که رئیس جمهوری با رأی بالا به حکومت رسیده است به جرج بوش دل می‌بندد که هر روز بیشتر از روز قبل متحدان خارجی و یاران وهم‌سنگران داخلی او را ترک می‌کنند. اهمین ایران اسلامی به عنوان قدرتمندترین کشور خلیج فارس که در دروازه ورود به آسیای میانه نشسته است برکسی پوشیده نیست. بی‌علت نیست که وزیران خارجه و دفاع آلمان اکراه دارند با رئیس‌جمهور فرانسه همصدا شوند. دولت آقای سرکوزی که این روزها با افت صادرات و خرید نفت گران مواجه شده و در اتحادیه اروپا با مشکلات اقتصادی دست به گریبان است هم از امکانات وسیع بازار مصرف ایران آگاه است و هم از ذخائر عظیم نفت و گاز آن. هرچند با ادامه سیاست‌های سرکوزی ممکن است ابرهای تیره‌ای در آسمان روابط تهران، پاریس پیدا شود اما تهران هنوز امیدوار است مستاجر جدید کاخ الیزه عینک دودی خود را در نگاه به جمهوری اسلامی بردارد و با واقع‌بینی بیشتری طرحهای نو در روابط تهران ـ پاریس در اندازد.