مصدق میان دو دیدگاه

در این رابطه روز یکشنبه تالار شهید موسوی دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران واقع در پاکدشت ورامین، مناظره‌ای را میان دو چهره مطرح سیاسی کشور ترتیب داده بود.
دیدگاه زیدآبادی
احمد زیدآبادی، روزنامه‌نگار و کارشناس مسایل سیاسی و روح‌الله حسینیان رییس مرکز اسناد انقلاب اسلامی دوطرف این مناظره بودند که اولی از مصدق و راه مصدق دفاع کرد و دیگری به انتقاد از مصدق پرداخت. احمد زیدآبادی در ابتدای این مراسم با گرامیداشت سی‌ونهمین سال وفات دکتر مصدق گفت: واقعیت این است که در نهضت ملی شدن صنعت نفت شخصیت‌ها و گروه‌های مختلفی دخیل بودند اما هر کدام دارای یک انگیزه، شیوه و روش خاص خویش بودند و در این مسیر از یکدیگر متمایز بودند. زیدآبادی در ادامه با اشاره به محدودیت‌های خود در دفاع از مصدق گفت: آقای حسینیان آزادی بیشتری در بیان نظرات خویش دارند اما در مورد مخالفان و رقبای دکتر مصدق باید با احتیاط سخن گفت و بر فرض که من این حرف‌ها را هم بزنم، انعکاس مطبوعاتی نخواهد داشت. این روزنامه‌نگار ادامه داد: اگر از ابتدای انقلاب نگاه کنیم در مورد دکتر مصدق غیر از مدت کوتاهی، در صحبت‌های تلویزیونی و کتاب‌ها اجازه دفاع عادلانه در رسانه‌های ملی داده نشد. این کارشناس مسایل سیاسی افزود: من درصدد دفاع مطلق از هیچ‌کس نیستم و از طرفی اگر به مشی آیت‌الله کاشانی و نواب صفوی هم انتقاد می‌کنیم به این معنا نیست که در حوزه قدرت آنها هیچ نقطه مثبتی دیده نمی‌شود، بلکه معتقدم هم آیت‌الله کاشانی و هم فداییان اسلام در شکل‌گیری نهضت ملی شدن صنعت نفت نقش داشتند اما نقششان با مصدق فرق می‌کند. زیدآبادی ادامه می‌دهد: فدائیان اسلام جمعیتی بودند که نواب صفوی آنها را پایه گذاشت. نواب که ظهور کرد درکی از اسلام داشت که تصور می‌کرد تنها سخنگوی اسلام شخص ایشان است و تنها هدفی را هم که تعریف می‌کرد ارعاب، ترور و جو ترس و ارعاب بود و در اطراف او نیز افرادی نترس و پابه کار بودند. وی افزود: اگر بخواهیم برای فدائیان اسلام در شرایطی فعلی معادلی قایل شویم انصار حزب‌الله است. نواب در آن سن و سال (21 سالگی) برنامه‌ای نوشته بود و تعریفی از حکومت اسلامی کرده بود و اصرار داشت همین باید اجرا شود. زیدآبادی ادامه داد: کلاً خط‌مشی فداییان اسلام ایجاد رعب و وحشت بود که همه را به چشمی نگاه کنند که گویی از دین خارج هستند و تنها شیوه به‌راه آوردن آنها هم استفاده از خشونت است. به گفته این روزنامه‌نگار، آیت‌الله کاشانی شخصیتی است که در دوره‌های مختلف به‌نظر می‌آید مواضع مختلفی می‌گیرد، به‌شدت ضدانگلیسی بود، انگیزه کاملی داشت اما در تاکتیک‌ها ثابت‌قدم نبود و مرتب دیدگاه‌هایش را عوض می‌کرد. زیدآبادی در ادامه گفت: کاشانی فردی به‌غایت خودخواه بود و با اینکه موقعیت نسبتاً مناسبی داشت اما با این‌حال دوست داشت همه‌چیز بر محور ایشان بچرخد و همین امر باعث شد کم‌کم از اصل ملی شدن صنعت نفت فاصله بگیرد و نهایتاً کودتا را تأیید کند. وی افزود: در این میان مصدق هست که به‌هرحال فردی معتقد به دموکراسی است و می‌کوشد با تکیه بر قواعد خاصی به هدفی که آن را ملی می‌نامد دست پیدا کند، مصدق فرد مسؤول و اصولی است. مصدق گاهی بیش از اندازه احساسی برخورد می‌کند اما به‌لحاظ سلامت نفس من او را به دو جریان دیگر ترجیح می‌دهم.
دیدگاه حسینیان
روح‌الله حسینیان اما ترجیح داد قبل از آنکه بخواهد مصدق را نقد کند، از زیدآبادی گله کند که چرا گفته است حسینیان هرچه دلش می‌خواهد می‌گوید ولی من محدودم و نمی‌توانم بگویم. حسینیان سپس گفت:‌ کلی‌گویی در مسایل تاریخی غیر از مسایل سیاسی است و انسان باید محکم و مستند حرف بزند. حسینیان افزود: اگر ما بخواهیم شخصیت‌ها را تعریف کنیم یا گونه‌شناسی کنیم، تعاریفی که از مصدق ارایه شده، با یکدیگر 180 درجه فاصله دارد. برخی طرفدارانش او را ناسیونالیست و بعضی لیبرال دمکرات و برخی او را به‌عنوان یک مبارز و عده‌ای هم او را رهبر ملی شدن صنعت نفت تعریف می‌کنند. رییس مرکز اسناد انقلاب اسلامی افزود: درمقابل هم عده‌ای او را سطلنت‌طلب، فرصت‌طلب، محافظه‌کار، قدرت‌طلب، دیکتاتور ناتمام می‌دانند و امام هم وقتی در مورد جبهه ملی حرف می‌زند می‌گوید کسی که اینها این همه از وی تعریف می‌کنند اصلاً مسلمان نبود. حسینیان در ادامه برای نقد بهتر دکتر مصدق ترجیح داد به ارائه بیوگرافی وی بپردازد که به گفته وی عبارتند از: مصدق در یک طبقه اشرافی وابسته به حکومت متولد شد، پدرش یکی از کارگزاران حکومت قجری بود، مادر مصدق نوه فتحعلی شاه بود، مظفرالدین شاه شوهرخاله مصدق بود. حسینیان در ادامه مدعی شد: مادر دکتر سه شوهر 70 ساله کرد که این سخن وی با اعتراض برخی دانشجویان مواجه گردید. رییس مرکز اسناد انقلاب اسلامی در ادامه مدعی تمجید مصدق از رضاشاه شد و گفت: رضاشاه بارها او را به‌عنوان مشورت دعوت می‌کرد. به گفته حسینیان، مصدق به همراه خدمتگزارانش توسط رضاخان پنج ماه به زندان بیرجند تبعید شد که دوبار در این زندان دست به خودکشی زد که هر دو بار مامورین او را نجات دادند.
پاسخ زیدآبادی
احمد زیدآبادی در ادامه این مناظره در پاسخ به ادعای حسینیان در مورد اشراف‌زاده بودن مصدق،‌ به نقل جمله‌ای از مرحوم آیت‌الله طالقانی اشاره کرد که: مصدق مانند موسی در دربار بزرگ شد اما علیه دربار طغیان کرد. وی با اشاره نقش برخی علما در روی کار آمدن رضاخان و رأی موافق آیت‌الله کاشانی به تغییر سلطنت در مجلس مؤسسان گفت: مشکل مصدق دیکتاتوری بود و سخن مصدق این بود که اگر رضاخان (که آن زمان هنوز رییس‌الوزرا بود) پادشاه شود، دیکتاتوری ایجاد شده و مشروطه از بین می‌رود. به‌گفته زیدآبادی، یکی از درخشان‌ترین کارهای مصدق نطقی بود که در مجلس منصفانه انجام داد. وی افزود: مصدق نه هرچیزی را تأیید می‌کرد و هر چیزی را هم نفی نمی‌کرد بلکه خوبی را تأیید و بدی را نفی می‌کرد. زیدآبادی افزود: مصدق یک لیبرال دموکرات، دارای شور ناسیونالیستی و ملی‌گرایی معتدل بود که تلاش او حفظ منافع ملی بود. این روزنامه‌نگار با اشاره به توهین‌ها و جسارت‌هایی که توسط اشخاص و روزنامه‌های وقت ایران به دکتر مصدق می‌شد و در برخی موارد یکی از طرفداران مصدق را در کوه‌های اطراف تهران به قتل رساندند، گفت: وقتی آنها را دستگیر می‌کردند بعد می‌گفتند مصدق دیکتاتور است.
پاسخ حسینیان
رییس مرکز اسناد انقلاب اسلامی در ادامه این مناظره گفت: مصدق از نگاه نظری قطعاً مسلمان بود اما در عمل هیچ‌کس عملی را که عمل به شریعت باشد از او روایت نکرد، مصدق با اینکه مستطیع بود اما به حج نرفت. روح‌الله حسینیان در ادامه گفت: در دوران حکومت مصدق برخی بهائیون شروع به آزار مسلمانان کردند و آیت‌الله بروجردی هم آقای فلسفی را به‌عنوان نماینده نزد مصدق فرستاد و درخواست برخورد با بهائیون را داشت که مصدق هم خندید و گفت: برای من بین بهائیان و مسلمانان فرقی نیست و هر دو اعضای این کشورند. حسینیان افزود: مصدق مدعی دموکراسی بود اما وقتی به‌عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد اولین کاری که کرد تصویب لایحه اختیارات بود و این درحالی است که پیش از نخست‌وزیر‌ی‌اش وقتی وزیر دادگستری درخواست اختیارات کرد، مصدق در نطقی گفت: طبق اصل 27 قانون اساسی تمامی قوا منفک از یکدیگرند. وی ادامه داد: مصدق مانند دیکتاتوری مثل رضاخان فرد قدرتمند نبود و آدم ناتوانی بود. مصدق به‌دلیل وابستگی طبقاتی به اشراف هیچ‌گاه به طبقه پایین مردم اتکا نداشت و به همین دلیل هیچ‌گاه از مردم در مقابل کودتاگران کمک نخواست.
پاسخ مجدد زیدآبادی
این‌بار که نوبت مناظره به زیدآبادی رسید، وی به بررسی دو موضعی که به مصدق انتقاد می‌شود پرداخت و گفت: از یک‌طرف می‌گویند چرا انقلاب نکرد و از طرف دیگر می‌گویند چرا کار فراقانونی کرده؟ وی افزود: مصدق به‌لحاظ شخصی پایبند به دموکراسی بود اما در کشور ما دموکراسی با تناقض روبرو می‌شود. زیدآبادی با اشاره به توطئه‌های مجلس وقت که به گفته وی کانون توطئه بود گفت: مصدق یا می‌بایست بحث ملی شدن صنعت نفت را کنار بگذارد و یا اینکه به ملی شدن صنعت نفت و راه‌حلی برای کنترل مجلس بیابد و تنها راهش این بود که مجلس را منحل کند. وی افزود: مصدق فردی مذهبی به معنای شخصی بود، او یک سکولار متدین بود. در یک کشور باید همه یکسان باشند وگرنه نظام آپارتایدی حاکم می‌شود. به گفته زیدآبادی: یک بهایی از نظر آقای بروجردی مشکل دارد. اما از نظر دولت آدمی است که اعتقاد دیگری دارد و نمی‌شود او را به‌لحاظ اعتقادش به صلابه کشید. وی افزود: مصدق رفتاری رادیکال اما با پوشش‌های قانونی داشت و به نظر من او درست و انسانی رفتار کرد.
پاسخ مجدد حسینیان
رییس مرکز اسناد انقلاب اسلامی در ادامه این مناظره با اشاره به برخورد مصدق با مخالفانش گفت: شیخ محمد تهرانی به جرم مخالفت با مصدق دستگیر شد و تا آخر عمر دولت مصدق در حبس بود. حسینیان که می‌کوشید حمایت رسانه‌ها از مصدق را خاطرنشان شود، گفت: رادیو در اختیار دولت بود و مصدق هر نطقی می‌خواست انجام می‌داد و روزنامه‌ها از وی حمایت می‌کردند، طرفداران جبهه ملی به رهبری فروهر به منزل آیت‌الله کاشانی حمله کردند و فردی به نام حدادیان را به قتل رساندند. حسینیان افزود: یکی از اشتباهات مصدق برانگیختن حالت ضدمذهبی بود که علمای نجف و قم علیه او موضع‌گیری کردند. به گفته حسینیان: آیت‌الله کاشانی تا اواخر سال 1331 کاملاً از مصدق حمایت می‌کرد و وقتی مصدق به خارج از کشور رفت این آیت‌الله کاشانی بود که شورش‌های توده را آرام می‌کرد و دلیل اصلی اختلافات برنامه‌های دیکتاتوری بود که مصدق آغاز کرد.
بالا گرفتن مباحثه
احمد زیدآبادی هم در ادامه این مناظره با اشاره به برخی صفات اخلاقی دکتر مصدق گفت: دکتر مصدق حتی یک‌بار هم علیه آیت‌الله کاشانی سخنی نگفت، مصدق یک جنتلمن واقعی بود و اهل توهین و بدگویی هم نبود. زیدآبادی در ادامه با اشاره به ارتباط برخی اطرافیان آیت‌الله کاشانی با سفارتخانه‌های خارجی، گفت: اطرافیان آیت‌الله کاشانی وارد یک توطئه عملی شده بودند. این روزنامه‌نگار با اشاره به مواضع برخی مقامات نظام جمهوری اسلامی گفت: عادلانه نیست که اینها بگویند مصدق دموکرات نبود. روح‌الله حسینیان در واکنش به سخنان زیدآبادی که با تشویق‌های مکرر دانشجویان همراه شده بود، گفت: شما در طول دوران حاکمیت خود هولوکاستی به‌وجود آوردید که هیچ‌کس جرأت نداشت مقابل شما موضع‌گیری کند. حسینیان به ذکر همین جمله بسنده کرد و ترجیح داد به موضوع اصلی مناظره بازگردد و ادامه داد: من برای مصدق نسبت به سایرین فرقی قایل هستم ولی نمی‌توان اسناد را نادیده گرفت. به ادعای حسینیان: مصدق هروقت فرصتی دست می‌داد کمال چاپلوسی را رعایت می‌کرد. حسینیان در این هنگام عکسی از دکتر مصدق را نشان داد که در حال بوسیدن دست ثریا همسر محمدرضا شاه بود و ادامه داد: وقتی شاه موضع مصدق را حمایت می‌کرد، مصدق هم متقابلاً به تعریف و تمجید از شاه می‌پرداخت. به گفته رییس مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آیت‌الله کاشانی یکسره بر آزادی و حق مردم در مقابل دربار اصرار می‌کرد. به ادعای حسینیان، حتی یک نطق هم تا قبل از 28 خرداد 1329 نمی‌توان یافت که دکتر مصدق از ملی شدن صنعت نفت سخن گفته باشد و این درحالی است که آیت‌الله کاشانی در تمام بیانیه‌های خود تأکید می‌کرد نفت ایرانی مربوط به ایرانی است. حسینیان همچنین مدعی شد نطق 28 خرداد 1329 مصدق هم، بیانیه آیت‌الله کاشانی است که مصدق از طرف او در نطق قبل از دستور خود قرائت می‌کند. حسینیان افزود: آقای کاشانی از ابتدا از آزادیخواهی سخن می‌گفت ولی مصدق قبل از 1329 از مخالفان ملی شدن صنعت نفت بود. (خنده حضار) احمد زیدآبادی در ادامه این مناظره گفت: فدائیان اسلام دقیقاً تا ترور رزم‌آرا با مثلث فداییان، ملی‌ها و آیت‌الله کاشانی همراه بودند اما بعد از آن هم علیه مصدق و هم علیه آیت‌الله کاشانی بیانیه می‌دادند. وی افزود: مصدق چیزی را بدون مطالعه ملغی نمی‌کرد و وقتی از نظر حقوقی به این نتیجه رسید که این (ملی کردن صنعت نفت از دیدگاه مجامع جهانی) امر امکانپذیر است آن را انجام داد. در ادامه این مناظره روح‌الله حسینیان گفت: آنچه را که من می‌گویم از دیدگاه فردمذهبی است. وی افزود: مصدق را ناسیونالیست نمی‌دانم برای اینکه ناسیونالیست باید به وطن خود عشق بورزد ولی مصدق خود (در خاطراتش) معترف است می‌خواستم در سوئیس زندگی کنم. حسینیان ادامه داد: من او را مبارز نمی‌دانم برای اینکه هر وقت اوضاع سخت می‌شد به احمدآباد می‌رفت و به زندگی خصوصی خود می‌پرداخت و هرگاه اوضاع باز می‌شد دوباره وارد صحنه سیاسی می‌شد. رییس مرکز اسناد انقلاب اسلامی افزود: مصدق را لیبرال دموکرات نمی‌دانم چرا که وقتی به حکومت رسید تمامی مبانی لیبرال دموکراسی را زیرپا گذاشت. حسینیان با بیان اینکه ما مصدق را در چارچوب ادعای خودش مورد نقد قرار می‌دهیم گفت: مصدق مدعی قانون اساسی و تفکیک قوا بوده و وقتی به حکومت رسید مبانی دموکراتیک را زیرپا گذاشت. وی افزود: مصدق را فردی وابسته به طبقه اشرافی می‌دانم که در طول زندگی سیاسی خود اشرافیت را کنار نگذاشت و تکیه بر مردم نکرد و همین باعث شکست او شد. اما زیدآبادی هم در تعریف نهایی خود از مصدق اظهار داشت: فکر می‌کنم مصدق به‌لحاظ اخلاقی شریف‌ترین رجل سیاسی است که در دنیای معاصر ظهور کرده، وی فردی پایبند به اخلاق و دارای احساسات ملی‌گرایانه بود. زیدآبادی افزود: دکتر مصدق را انسانی فوق‌العاده، نترس و دموکرات می‌دانم که جلوه‌ای از شجاعت او در قائله 9 اسفند بود. وی ادامه داد: دکتر مصدق انسانی است به‌لحاظ فکری نابغه. زیدآبادی در پایان گفت: مصدق را دارای شخصیتی قوی و پاک می‌بینم که هرگز از مقدسات عدول نکرد و او را فردی سکولار می‌دانم که به جدایی دین از مذهب اعتقاد داشت.