جایزه صلح نوبل؛ انتخاب اصلح

دکتر نعمت احمدی
خانم "برتا سوتنر"، منشی خصوصی آلفرد نوبل، جایزه "صلح" را نیز به جمع جوایز نوبل افزود و خود به سال 1905 اولین برنده این جایزه شد. او که نه به خاطر فعالیت‌های صلح‌طلبانه بلکه به خاطر نوشتن رمان "اسلحه را زمین بگذار"، برنده این جایزه شد. در مقابل آلفرد نوبل، شخصاً معتقد بود اگر تمام کشورهای دنیا تا دندان مسلح شوند ترس از یکدیگر آنان را به طرف جنگ نخواهد کشاند، اما جایزه صلح را خود را برخلاف نظر آلفرد نوبل و بیشتر با تکیه بر اندیشه خانم برتاسوتنر که هوادار جهانی آرام و به دور از جنگ بود پایه‌ریزی شد. جایزه صلح امسال که مورد مخالفت مجله اکونومیست نیز قرار گرفت برخلاف عرف به یک بانکدار مسلمان بنگلادشی تعلق گرفت. مجله اکونومیست پا را از این فراتر گذاشت و اعضاء کمیته اعطاکننده جایزه صلح نوبل را متهم کرد که دنبال افرادی می‌گردد تا به آنان جایزه صلح را اعطاء کند حال اینکه به لحاظ عدم فعالیت چشم گیر بهتر است مانند سال 1972 و سالهای جنگ دوم شجاعانه کسی را مستحق دریافت این جایزه نداند. اما به دور از اعتراض مجله اکونومیست جایزه امسال را شاید بتوان پرمعناترین جایزه صلح نوبل از زمان اعطاء اولیه آن دانست جایزه امسال نه به فعال حقوق بشری بلکه به فردی که هدفش را - مبارزه با فقر - بیان کرده اعطاء شده است. راستی اگر جهان از فقر تهی شود و یا اینکه مبارزه‌ای فراگیر علیه فقر صورت گیرد چهره جهان زیباتر نخواهد شد؟
محمد یونس اقتصاددان بنگلادشی که به سال 1974 در رشته اقتصاد از آمریکا فارغ‌التحصیل شد و از 33 سالگی تا به حال که 65 سال دارد وارد عرصه بانکداری شد. وی دنبال ثروت نرفت بلکه حداقل معاش را برای همنوعان خود در قالب تأسیس بانکی که به افراد زیر خط فقر وام دهد را طالب بود. نام بانک محمدیونس - "گرامین" - است که به زبان بنگالی یعنی دهکده، "بانک دهکده" و مؤسس آن محمدیونس مبدع نوعی وام به فقرا می‌باشند که بدون وثیقه و ضامن و تنها با تکیه بر شخصیت وام گیرنده، وام پرداخت می‌شود. به دیگر سخن محمد یونس اول به مشتری خود اعتماد به نفس می‌دهد تا با اخذ وام بتواند زندگی خود را دگرگون کند. شعب این بانک که از زیبائی ساختمان سایر بانکها بی‌بهره هستند عموماً در روستاهای دورافتاده و با حداقل امکانات دایر شده‌اند. از سال 1976 که این بانک تأسیس شد تاکنون توانسته به بیش از 7 میلیون خانواده فقیر که عموماً بنگلادشی و 99 درصد آنان را زنان تشکیلات می‌دهند وام کم بهره و بلاعوض پرداخت کند. محمد یونس که خود استاد دانشگاه است و در جنوب بنگلادش به تدریس مشغول است در ابتدای تأسیس بانک خود با مخالفت دولت و سایر بانکداران مواجه شد. حوزه فعالیت بانک پرداخت وامهای کوچک به افراد بی‌بضاعت با تکیه بر قول شرف آنان بر بازپرداخت وجه دریافتی می‌باشد. وی معتقد است نیمی از مردم جهان در زیر خط فقر زندگی می‌کنند و امکان تأمین وثیقه‌های سنگین سیستم بانکی را ندارند و از گرفتن وام محروم می‌شوند بنابراین باید راهکاری دست و پا کرد که به افراد محروم و بی‌بضاعت وامهای کوچک و خرد پرداخت شود تا این گروه بتوانند با تکیه بر وجه دریافتی در زندگی خود تغییراتی ایجاد کنند. روش دکتر محمد یونس علاوه بر پرداخت وام به مردم فقیر اعتبار دادن به این گروه هم هست. وقتی فردی بی‌بضاعت مواجه با بانکی می‌شود که به او اعتماد کرده و سرمایه‌ای در اختیار وی قرار می‌دهد و ضمانت بازپرداخت این وام را قول و تعهد وام گیرنده در نظر می‌گیرد. به فرد فقیر بهاء داده است او را امیدوار به زندگی اجتماعی کرده و به وی اعتماد به نفس داده است.
زنان بنگلادشی که عمده وام گیرندگان این بانک، می‌باشند در واقع خود گرداننده بانک و ضامن وصول پول بانک هستند. وقتی به سال 1999 جایزه صلح ایندیرا گاندی به محمد یونس تعلق گرفت وی این جایزه را اعتماد به نفس مردم فقیر که دریافت‌کننده وامهای کوچک می‌باشند دانست. او اعتقاد دارد افراد فقیر که خواسته‌هائی کوچک دارند کمتر به فکر راهکاری جهت عدم پرداخت وام دریافتی هستند آنان بیشتر کوشش می‌کنند تا از پول دریافتی حرفه و فنی بیاموزند یا کارگاهی دست و پا کنند تا هم اقساط وام خود را به موقع پرداخت کنند و هم نشان دهند که اگر به فقرا گوشه چشمی انداخته شود و اندک پشتوانه‌ای داشته باشند قادرند زندگی خود را دگرگون کنند. با این روشی که این بانک در پیش گرفته است کمتر از 1درصد از وام‌های پرداختی وصول نمی‌شود، زیرا وام گیرنده راهم درگیر بازپرداخت وام خود نموده و دیگر وام گیرندگان را نیز عضو خانواده بزرگ 7 میلیونی این بانک کرده است. گرامین بانک یکی از پرشعبه‌ترین بانکهای جهان است، هم اکنون بیش از 50 هزار شعبه در سرتاسر بنگلادش دایر کرده است. با طرحی که محمد یونس ارائه داده هر وام گیرنده عضو رسمی این بانک می‌شود و می‌تواند در مجامع عمومی این بانک که در مناطق مختلف برگزار می شود شرکت کند. کدام بانک را می‌توانید پیدا کنید که بیش از 50 هزار شعبه داشته باشد شعبی که بعضاً در اتاقکی ساده در روستائی دورافتاده تشکیل شده است.
گرامین هم اکنون 7 میلیون وام گیرنده دارد که 5میلیون نفر از آنان کارت عضویت بانک را در اختیار دارند و در سرنوشت بانک خود را شریک می‌دانند بانکی که روزگاری تنها با پولی که محمد یونس از دوستان و آشنایان خود جهت پرداخت وام به فقرا تشکیل شده بود امروزه بیش از 4 میلیارد یورو وام در گردش دارد و با افتخار اعلام می‌کنند که وام‌های ما همه به موقع پرداخت می شوند و مشتریان نیز به موقع نسبت به بازپرداخت وام اقدام می‌کنند. محمد یونس معتقد است فقر باعث می‌شود تا مردم فقیر دنبال خلاف بروند و نهایتاً جذب باندهای جنائی شوند. وقتی فردی فقیر مکانی را بشناسد که به او اعتماد می‌کند و مبلغی وام در اختیارش می‌گذارد تا راه گذران زندگی را پیدا کند به بانک مراجعه می‌کند نه به باندهای خلافکار، این بانک توانسته است نقشی اساسی در دگرگونی جامعه فقیر بنگلادش ایفاء کند هزاران کارگاه تولیدی در روستاهای دورافتاده با وام‌های گرامین بانک تأسیس شده است و کشور بنگلادش را در مسیر تولید انواع پوشاک و کفش و اسباب بازی در جهان مطرح کرده است. مردمی که سرمایه اولیه خود را از بانک محمد یونس دریافت داشته اند و با تکیه بر آن سرمایه هم اکنون قادر به تأمین هزینه‌های خود و اشتغال در کشور بنگلادش می‌باشند، بانک خود را فراموش نکرده‌اند و خود را وامدار بانک گرامین می‌دانند. محمدیونس در پرداخت وامهای خرد و کوچک تا جائی پیشرفت کرده است که بانک وی به عنوان الگوئی برای جهان توسعه نیافته مورد اقبال دیگر کشورها قرار گرفته است.
بیل کلینتون رئیس‌جمهور سابق آمریکا که مؤسسه ای با کمک همسر خود هیلاری کلینتون تشکیل داده است تا از طریق پرداخت هزینه فقرا حداقل در ایالت ارکانزاس که کلینتون متولد این ایالت است قادر به انجام این کار نشد تا اینکه به سال 2000 میلادی خانواده کلینتون از محمد یونس کمک خواستند تا شیوه اعطای وام او را در ایالت متحده آمریکا پیاده کنند.
نوبل صلح امسال رویکردی جدید به مسأله صلح داشته است مردمی که زیر خط فقر زندگی می کنند باید مورد پشتیبانی قرار گیرند جامعه جهانی باید راه برون رفت از فقر را پیش پای مردم فقیر بگذارد در حال حاضر منابع جهانی درست تقسیم نشده است و توزیع ثروت در کشورها هم صحیح انجام نمی شود. باید سازمانهای جهانی راهی پیدا کنند تا مردم فقیر بتوانند با تکیه بر توانائی های خود و با پشتوانه نهادها و سازمانهای مالی راه رشد خود را پیدا کنند محمد یونس در دو مسیر باعث تغییر نگاه جهانی شده است او سیستم بانکداری را تنها در خدمت سرمایه و سرمایه داران قرار نداد او پشتیبان سرمایه و سرمایه‌داری نیست او سرمایه را برای مردم فقیر می خواهد او به فقرا اعتماد به نفس را آموخت وقتی شخصیت فقیر را پشتوانه بازپرداخت وام او قرار داد به هویت‌سازی پرداخت. وی به فقرا راه جدیدی را در دنیای متلاطم امروزی آموخت. مسیر دومی که محمد یونس مبدع آن بوده راه مبارزه در جهت اعتلای صلح از طریق زدودن چهره فقر از سیمای جامعه است او تأثیرگذارترین چهره بنگلادشی است که توانسته دگرگونی بنیادینی در جامعه فقیر بنگلادش به وجود آورد. او به فقرا اعتماد و به جوامع جهانی ایجاد اشتغال برای فقرا را آموخت او براساس همان ضرب‌المثل قدیمی دنبال کمک به فقرا نبود بلکه راه برون‌رفت از فقر را پیش پای فقرا گذاشت او سر سفره مردم فقیر ماهی نگذاشت. بلکه طریقه ماهیگیری را به مردم آموخت. نوبل صلح امسال می تواند سرآغاز راه نوینی در اعتلای حقوق انسانی افراد باشد.
وقتی به مردم فقیر اعتماد به نفس و پشتوانه کسب درآمد را بیاموزیم جامعه از فقر فاصله خواهد گرفت جایزه صلح نوبل امسال به مردم بنگلادش و گرامین بانک و مؤسس آن "محمد یونس"مبارک باد.