در جست‌وجوی مشروطیت

لطف‌الله آجدانی
تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فکری و فرهنگی ایران در عصر مشروطیت از چنان اهمیتی در تاریخ معاصر ایران برخوردار است که به رغم گذشت یک قرن از انقلاب مشروطیت ایران، هنوز و همچنان بسیاری از مسائل کنونی سیاست، فرهنگ و جامعه ایران و چالش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و ضرورت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های پیش‌ روی ایران و ایرانیان ریشه در انقلاب مشروطیت دارد.به سبب همین اهمیت و نقش فراوان انقلاب مشروطه ایران در تاریخ معاصر ایران است که تحقیقات وسیع و فراوانی با دید‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گاههای متفاوت و متضادی درباره انقلاب مشروطیت از سوی پژوهشگران ایرانی و خارجی پدید آمده و ارائه شده ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است. این پژوهش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و تحقیقات تاکنون انجام شده درباره مشروطیت ایران، حوزه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مختلفی چون تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فکری و فرهنگی را دربرگرفته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است. بعضی از این آثار به صورت تک‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نگاری و برخی آثار دیگر حوزه عمومی و گسترده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تری را شامل شده است.
جدای از صدها منبع اصلی درباره ایران در عصر مشروطیت در قالب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مختلف تاریخ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نگاری مدون، خاطرات، نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و مکتوبات، یادداشت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، زندگینامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و رسائل سیاسی و هزاران کتاب، مقالات و پایان نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تحصیلی دانشگاهی تاکنون پدید آمده درباره تاریخ معاصر ایران که به ضرورت و به اختصار و به صورت فرعی به موضوع مشروطیت ایران پرداخته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان از هزاران کتاب و مقاله تاکنون منتشر شده یادکرد که بطور مشخص وعمده گوشه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایی از تاریخ ایران در عصر مشروطیت را به عنوان یک موضوع اصلی به اجمال یا به تفصیل و با درجات متفاوتی از نتایج و دستاوردهای علمی روشنگرانه مورد پژوهش و بررسی قرار داده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. کتاب شناسی انقلاب مشروطیت ایران به کوشش علی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پور صفر [چاپ اول، تهران:مرکز دانشگاهی، 1373] به رغم دربرداشتن معرفی فهرست هزاران کتاب و مقاله، تنها نمایانگر بخشی از منابع اصلی تاریخ نگاری و تحقیقات فراوانی است که درباره موضوعات مختلفی از تاریخ ایران در عصر مشروطه فراهم و ارائه شده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است. در این میان، اهمیت و اعتبار تحقیقات و مطالعات تاریخی، تا حدود زیادی به اهمیت و اعتبار منابع اصلی مورد تحقیق و روش استفاده از آن منابع بستگی دارد.منابع اصلی عبارتند از مجموعه آثاری که نویسندگان و پدیدآورندگان آن در زمان و مکان شکل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری حوادث یا نزدیک به آن و در متن یا در حاشیه رویدادها بسر برده و به ثبت و گزارش مشاهدات و شنیده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مستقیم خود و یا شاهدان و ناظران عینی درباره بسیاری یا بخشی از آن رویدادها پرداخته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. منابع اصلی را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان در قالب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های متنوعی مشتمل بر تاریخ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نگاری مدون، سفرنامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، خاطرات، یاداشت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و مکتوبات، روز نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، شب نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، اعلامیه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، تلگراف‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، مقالات، لوایح، رسائل، تذکره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و اسناد آرشیوی مورد پژوهش و بازکاوی قرار داد.
آثاری چون «واقعیات اتفاقیه در روزگار» تالیف محمد مهدی شریف کاشانی، کتاب«روزنامه اخبار مشروطیت و انقلاب ایرانی» نوشته سید احمد تفرشی حسینی، «تاریخ بیداری ایرانیان» از محمد ناظم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلام کرمانی و «حیات یحیی» نوشته میرزا یحیی دولت‌آبادی، از جمله منابع اصلی مهم در حوزه تاریخ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نگاری مدون درباره انقلاب مشروطیت ایران به‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شمار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آیند. ناظم ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اسلام کرمانی و یحیی دولت‌آبادی به سبب نزدیکی فراوان با علما و روشنفکران و محافل سیاسی مشروطه طلب، اطلاعات و آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فراوانی را به‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دست داده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند.یکی از تفاوت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های نوشته ناظم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلام کرمانی و دولت‌آبادی آن است که ناظم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلام کرمانی بر خلاف دولت‌آبادی که در نوشته خود از بسیاری تندروی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و گاه بدزبانی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها دور نمانده است، از لحنی معتدل برخوردار است. وانگهی چون ناظم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلام کرمانی در دوران استبداد صغیر در تهران اقامت داشت، توانسته است بسیاری از وقایع این دوره را به نگارش درآورد. استفاده فراوان وی از اخبار و شب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، تلگراف‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، ارزش و اهمیت اثر او را فزونی بخشیده است. اما روحیه مصلحت اندیشی، هراس از عوامل وابسته به استبداد- بویژه در زمان استبداد صغیر- و بویژه ضبط و گزارش بسیاری از مسموعات متناقض و کذب، موجب به‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌وجود آمدن برخی کژتابی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها در اثر وی گردیده است. حاج شیخ محمد مهدی شریف کاشانی، یکی دیگر از مورخان تاریخ مشروطیت است که چون بسیاری از رجال حکومتی، رجال فرهنگی و آزادیخواه، روحانیون و برخی از مجامع مشروطیت طلب در ارتباط نزدیکی قرار داشت، توانسته است آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فراوانی را ضبط و گزارش کند.ارائه و نقل انبوهی از شب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، اعلامیه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، مکتوبات و تلگراف‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های آزادیخواهان و بویژه علما و مراجع مشروطه طلب در کتاب «واقعیات اتفاقیه در روزگار» بر اعتبار و غنای نوشته کاشانی افزوده است. هر چند کتاب شریف کاشانی گاه از توصیف تفصیلی بعضی از وقایع باز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ماند و دیدگاه انتقادی و تحلیلی نیز راهی به این کتاب ندارد، اما از آنجایی که در نقل بسیاری از آنچه که ارائه کرده ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است، حضور تعلفات فکری و مسلکی نویسنده را نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان مشاهده کرد، لذا این کتاب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند از دقت و اعتبار فراوانی در توصیف وقایع تاریخی بهره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مند باشد. در کتاب «روزنامه اخبار مشروطیت و انقلاب ایران» نوشته سید احمد تفرشی حسینی، از کنار بسیاری از وقایع به اختصار عبور می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی نویسنده کتاب از شرایط و پیچیدگی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی روزگارش بسیار اندک است. اما آنچه به اثر وی اهمیت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد آن است که وی کاملا متفاوت از دیگر نویسندگان عصر خویش عضو هیچ یک از مجامع و محافل سیاسی نبوده و لاجرم از سیاسی اندیشی و گروه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرایی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و تاثیرات آن بر نگرش و نگارش خود بر کنار مانده است. نویسنده نمونه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای از انسان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های عادی و تماشاگری است که با بیانی ساده و بعضی از حوادث و رویدادهای روزمره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای را که وی به آنها دسترسی و آگاهی داشته است به نگارش درآورده است. دو اثر مهم دیگر از آثار مدون نویسندگان ایرانی که پس از گذشت چندی از تحولات تاریخی عصر مشروطیت به نگارش درآمده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند عبارتند از: «تارخ مشروطه ایران» احمد کسروی و «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران » تالیف مهدی ملکزاده. تاریخ مشروطه ایران نوشته کسروی محصول دوران نشر پاکدینی نویسنده آن به شمار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آید. به رغم اطلاعات فراوان و پاره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های ستودنی و خواندنی کسروی از جریان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی فکری مشروطیت، وجود بعضی اشتباهات درنتیجه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و ادعاهای یکسونگرانه در کتاب کسروی را نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان از نظر دور داشت. وجود بسیاری از اعلامیه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و لوایح علما در کتاب کسروی و شرح مناسبات روحانیان و روشنفکران از جمله دلایل اهمیت این کتاب است. به رغم اهمیت فراوان گزارش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های کسروی درباره مسائل آذربایجان در زمان مشروطیت، غالب اطلاعات و گزارش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های وی در باره تحولات تهران، اقتباس از ناظم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلام کرمانی بوده و از اعتبار و اهمیت درجه دوم برخوردار است.
کتاب «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» نوشته مهدی ملکزاده حدود چهل سال پس از نهضت مشروطه خواهان در ایران به نگارش درآمده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است. ملکزاده نشریات اسناد و خاطرات شفاهی و کتبی دیگران سود جسته است. هرچند وی در تالیف اثر خود از خاطرات خویش نیز بهره گرفته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است، اما از آنجایی که وی در دوران شکل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری تحولات سیاسی مشروطه طلبی در ایران در سن نوجوانی بسر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌برده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است، لذا خاطرات وی در این باره از دقت و اهمیت چندانی برخوردار نیست، اثر ملکزاده از حیث دقت در جزئیات، در مقایسه با آثار ناظم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلام و کسروی از درجه اعتبار کمتری برخوردار است. یکی دیگر از آثار با اهمیت نویسندگان ایرانی کتاب «مقدمات مشروطیت‌» نوشته هاشم محیط مافی است. این اثر به رغم برخی بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دقتی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و از هم گسیختگی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های در توالی زمانی حوادث و نیز فقدان انسجام مطلب ارائه شده، آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فراوانی را بویژه درباره نقش علما در انقلاب مشروطه به دست می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد. تاریخ پیدایش مشروطیت ایران، نوشته محمدحسن ادیب هروی خراسانی، خاطرات احتشام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌السلطنه به کوشش سید محمدمهدی موسوی و کتاب گزارش ایران [قاجاریه و مشروطیت] نوشته میرز‌ مهدیقلی‌خان هدایت «مخبرالسلطنه» از جمله دیگر آثار تاریخی مهم درباره انقلاب مشروطیت ایران به شمار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آیند.
از میان منابع و آثار تاریخی منتشره نویسندگان خارجی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان از کتاب «انقلاب ایران» نوشته ادوارد گرانویل براون انگلیسی و کتاب «انقلاب مشروطیت ایران و ریشه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اجتماعی و اقتصادی آن» به قلم نویسندگان روسی م. پاولویچ، و تریا، وس. ایرانسکس یاد کرد. ادوارد براون همانگونه که خود نیز اشاره کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است غالب نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اش براساس کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» ناظم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلام کرمانی تدوین شده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است و بخشی از اطلاعات این کتاب نیز برگرفته از اطلاعات احمد کسروی است. محدود بودن آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مستقیم براون از مشروطیت ایران از یکسو و محدود بودن آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایش دراین باره به اطلاعات به دست آمده از مشروطه طلبان، نقص عمده این اثر به شمار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آید. اما از آنجایی که این کتاب دیدگه یک شخص خارجی را که از دور به نهضت مشروطیت ایران می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نگرد منعکس می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند، دارای اهمیت است.
در کتاب نویسندگان روسی درباره مشروطیت، پاولویچ و دیگران بویژه درباره مسائل اقتصادی و شرایط و وضع اقتصاد ایران قبل از انقلاب مشروطه، جنبش کارگری و دهقانی، نقش بختیاری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و نقش دولت انگلیس و نیز رل منفی دولت تزاری روسیه و بریگارد قزاق و نقش سوسیال دموکرات‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های قفقاز در انقلاب مشروطه اطلاعات فراوانی را به دست داده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. سرپرستی سایکس انگلیسی در کتاب تاریخ ایران خود، اوانف روسی در کتاب تاریخ ایران نوین، نیکیتین روسی در کتاب ایرانی که من شناخته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ام، آن،ک.س لمبتون و نیکی کدی نیز از جمله نویسندگان خارجی هستند که کم و بیش به بخش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایی از تاریخ ایران در زمان مشروطیت پرداخته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. بویژه باید از حامد الگار یاد کرد که دو اثر وی با عنوان «دین و دولت در ایران و نقش علما در دوره قاجاریه»و ینز کتاب «میرزا ملکم خان» به طور مشخص و مدون درباره افکار و نقش علما در انقلاب مشروطه و افکار و نقش میرزا ملکم خان ناظم الدوله به نگارش درآمده است. گزارش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و اسناد منتشر شده ماموران سیاسی انگلستان در ایران عصر مشروطه به وزارت خارجه آن کشور و دستورالعمل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های وزیر خارجه انگلستان به آنان را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان در دو مجموعه با عنوان «کتاب آبی» و «تاریخ استقرار مشروطیت در ایران» باز جست. منابع اطلاعات این گزارش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها گاه مفصل وگاه مختصر و گاه نادرست و مبهم است. جهت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی دولت انگلستان نیز به روشنی دراین اسناد دیده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. اما از آنجایی که این اسناد و گزارش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، دیدگاه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های رسمی دولت انگلستان درباره نهضت مشروطیت ایران، بعضی دیدگاه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و مواضع پشت پرده آن دولت رامنعکس می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند دارای اهمیت است. همچنین باید از مجموعه گزارش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی وزارت امور خارجه روسیه تزاری درباره انقلاب مشروطه با عنوان منتشر شده « کتاب نارنجی» یاد کرد که به رغم بعضی اطلاعات نارسا و نادرست و نیز بعضی جهت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی، دارای اهمیت است.
در میان انبوهی از صدها عنوان کتاب و هزاران مقاله ارائه شده از سوی نویسندگان و پژوهشگران ایرانی که به نام مشروطه شناسی از در و دیوار منتشر شده و می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود، کمتر نویسنده و اثری را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان یافت که در مفهوم دقیق آن در چارچوب روش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و اهداف علمی قرار گرفته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌باشند. ضعف دانش تاریخی، عدم آشنایی دقیق و کافی با روش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تحقیق، عدم تسلط کافی برمنابع اصلی تاریخی، رونویسی و تکراری بودن مضامین آثار بسیاری از نویسندگان، ضعف قدرت نقد و نوآوری در تحقیق و نیز تفسیر و تاویل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های ایدئولوژیکی و سیاسی به سود جهت‌گیری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و تمایلات و تعلقات فکری مذهبی و سیاسی از سوی برخی از نویسندگان از جمله موانع تحقیق علمی و عوامل آسیب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذیری اینگونه از آثار به شمار می‌آید.
آثار متعددی از میان آثار تاحدودی شناخته شده اما نه چندان معتبر علمی را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان نام برد که به رغم ارائه پاره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و دستاوردهای روشنگرانه، با درجات متفاوتی از آسیب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های پیش روی آثار پژوهشی دور نماندهاند، غالب نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های رسول جعفریان، مهدی انصاری و عبدالله شهبازی از این جمله‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های رسول جعفریان و از آن جمله «بررسی و تحقیق در جنبش مشروطیت ایران» در موارد متعددی به فحش‌نامه بیشتر شباهت پیدا کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است تا یک بررسی و تحقیق علمی و قلم و زبان عبدالله شهبازی نیز غالباً مشحون است از ادعاهای پرشور اما بی‌اساسی که پیوند چندان نزدیکی با واقعیت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تاریخی ندارد.
جدای از آثار فراوان اما با ارزش علمی اندکی که درباره مشروطیت به نگارش درآمده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان از چهره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایی نام برد که هریک با درجات متفاوتی و به رغم وجود پاره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای از ضعف‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و ایرادات علمی در ذهن و زبان آنان، از نقش بسیار مهمی در اعتلای مشروطه شناسی برخوردار بوده و هستند. ایرج افشار، ابراهیم صفایی، اسماعیل رائین، محمد محیط طباطبائی، عبدالهادی حائری، منصوره اتحادیه، غلامحسین زرگری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نژاد، محمد ترکمان، سیروس سعدوندیان، هما ناطق، هما رضوانی، عبدالحسین نوایی، محمد اسماعیل رضوانی، فریدون آدمیت و ماشاءالله آجودانی از این جمله‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. تلاش ارزنده محیط طباطبائی در انتشار معرفی مجموعه آثار میرزا حکیم ملکم‌خان و تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، کوشش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های ایرج افشار در انتشار نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های قزوینی به تقی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌زاده؛ اسناد مشروطیت، خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق و اوراق تازه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یاب مشروطیت و نقش تقی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌زاده؛ اهتمام محمد ترکمان در انتشار رسائل، اعلامیه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، مکتوبات و روزنامه شیخ فضل‌الله نوری؛ کوشش ابراهیم صفایی در انتشار پنجاه نامه تاریخی دوران قاجاریه، اسناد نویافته، اسناد سیاسی دوران قاجاریه و نهضت مشروطه ایران بر پایه اسناد وزارت امور خارجه و کوشش دکتر غلامحسین زرگری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نژاد در انتشار رسائل مشروطیت (18 رساله و لایحه درباره مشروطیت) از جمله آثار و تلاش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های ارزنده پژوهشی درباره عصر قاجاریه و مشروطیت ایران به شمار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آید.
هر چند نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های محمد اسماعیل رضوانی و عبدالحسین نوایی و از آن جمله دو کتاب «فتح تهران؛ گوشه‌هایی از تاریخ مشروطیت تا اولتیماتوم» نوشته عبدالحسین نوایی، یا نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایی دیگر از این دست، چندان ارزش تحلیلی ندارد، اما به سبب پیشگاهی این گونه آثار و نویسندگان آنها در راه مشروطه شناسی، نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان ارج و قدر آنها را نادیده گرفت. همچنین باید از تلاش فراوان اما بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ادعای دکتر منصوره اتحادیه و همکارانش در نشر تاریخ ایران یاد کرد. اتحادیه علاوه بر تخصص در حوزه احزاب سیاسی عصر مشروطیت و انتشار 2 جلد کتاب دراین باره، بویژه از طریق چاپ و انتشار مجموعه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای از متون نایاب و کمیاب تاریخی عصر قاجاریه و مشروطیت با همکاری پژوهشگرانی چون سیروس سعدوندیان، صادق سجادی، مجید تفرشی و دیگران، نقش مهمی برعهده داشته است. اگر از ویژگی وابستگی «موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران» و برخی پیامدهای این وابستگی به تفکر رسمی درگذریم، تلاش تحقیقاتی این موسسه در زمینه اسناد و متون تاریخی عصر قاجاریه و مشروطیت ایران را نیز نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان نادیده گرفت.
در حوزه تحقیقات و پژوهش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تحلیلی درباره انقلاب مشروطه به ویژه نقش علما و روحانیان در عصر مشروطیت ایران، کتاب «تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق» نوشته دکتر عبدالهادی حائری از اهمیت فراوانی برخوردار است. حائری در این کتاب با توانایی فراوانی به بررسی نقش عالمان دینی در انقلاب مشروطه، بویژه زندگانی و افکار علامه محمد حسین نائینی پرداخته است. اگر چه این کتاب از برخی ساده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نگری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و اشتباهات دور نمانده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است، آگاهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های روشنگرانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای را در باره زوایایی از انقلاب مشروطه و بویژه نقش روحانیان در این انقلاب ارائه کرده است. تسلط حائری بر منابع اصلی و دسترسی وی به بسیاری از منابع و آثار نایاب و کمیاب در زمینه موضوع مورد پژوهش بسیار ارزشمند و ستودنی است. کتاب حائری در مقایسه با کتاب «دین و دولت در ایران» حامد الگار، از روش علمی بالاتر و تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و نقدها و نوآوری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بیشتر و بهتری برخوردار است. اگر چه محمد علی (همایون) کاتوزیان را به معنی دقیق و اخص آن نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان متخصص مشروطیت شمرد، اما برخی از مباحث و دیدگاه‌های وی در دو کتاب «اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی» و نیز «دولت و جامعه در ایران» دارای اهمیت و قابل بررسی است. کتاب «انقلاب مشروطه ایران» نوشته ژانت آفاری نیز یکی دیگر از پژوهش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایی است که به رغم برخی نارسایی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و ضعف‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، در زمینه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایی از انقلاب مشروطه بویژه نقش جنبش دهقانی در عصر مشروطیت، اطلاعات سودمندی را به دست می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد.
از نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های باقر مومنی و رحیم رئیس نیا درباره مشروطیت ایران نیز نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اعتنا گذشت. کتاب «تجار، مشروطیت و دولت مدرن» نوشته سهیلا ترابی فارسانی نیز هرچند دربردارنده تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های چندان نوآورانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای نیست، اما در میان آثار و نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تاکنون منتشر شده درباره موقعیت و نقش تجار در عصر مشروطیت ایران جامع‌ترین پژوهش مدون دراین باره است که بویژه به اعتبار استفاده گسترده نویسنده آن از منابع اصلی و برخی اسناد و مدارکی که برای نخستین بار دراین کتاب انتشار یافته ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است، درخور اهمیت و قابل توجه به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد. همچنین در میان منابعی که درباره موضوعات انقلاب مشروطه به نگارش درآمده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است، کتاب «پیشینه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اقتصادی-‌اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی درآن عهد» نوشته خسرو شاکری را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان کامل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ترین اثر تاکنون منتشر شده برای شناخت نقش و تاثیر سوسیال دموکراسی در انقلاب مشروطه به شمار آورد.
اما در میان آثار پژوهشی تاکنون منتشر شده محققان درباره انقلاب مشروطه به اعتبار جریان ساز بودن و تاثیرات اثر در سنت تاریخ‌نگاری مدون و تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تاریخی و تامل و بحث برانگیز بودن آن در حوزه تاریخ معاصر ایران بویژه عصر مشروطیت، آثار دکتر فریدون آدمیت و دکتر ماشاالله آجودانی را به دلایل گوناگون می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان بسیار مهم تلقی و معرفی کرد. کتاب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های «اندیشه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های میرزا آقاخان کرمانی»، «اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار»، «اندیشه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده»، «فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران»، «‌فکر آزادی و مقدمه ایران (جلد اول)» و «مجلس اول و بحران آزادی (جلد دوم)‌» از جمله مهمترین آثار پژوهشی در حوزه تاریخ انقلاب مشروطیت، بویژه در زمینه تاریخ اندیشه سیاسی، به قلم فریدون آدمیت است. گرچه آثار فریدون آدمیت از پاره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای یکسونگری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های جانبدارانه فکری و مسلکی خالی نیست و هر چند برخی از تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و دیدگاههای او درباره مشروطیت دیگر تاریخ مصرفش گذشته است، اما همچنان و هنوز هیچ پژوهشگر تاریخ مشروطیت ایران از مطالعه و استفاده از آثار آدمیت بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نیاز نیست. استفاده شایان توجه آدمیت از برخی منابع و متون نایاب و کمیاب‌ – هر چند در بسیاری از موارد مصادره به مطلوب شده‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است. و گاه نیز از جاده امانتداری منحرف شده‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است همراه با نثر و نگارش مستحکم ادبی، قدرت نقد و توانایی بالای تحلیل و توجه به بسیاری از زوایای پنهان یا کم‌رنگ تاریخ مشروطیت در آثار آدمیت، از جمله اهمیت نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های او است. اما آدمیت گاه از پاره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای تعصبات و مطلق‌اندیشی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های برآمده از تعلقات مرامی و مسلکی دور نمانده است همچنان که وی گاه با مبالغه در نقش روشنفکران عصر مشروطه و تقلیل دادن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و فرو کاستن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های غیرعملی نقش تاریخی، سیاسی و اجتماعی روحانیان در این دوره، استواری تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های خود را با آسیب روبرو ساخته ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است. داوری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های آدمیت درباره شیخ فضل‌الله نوری و میرزا ملکم‌خان در بسیاری از موارد سخت سست و بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بنیاد است. اما نباید از این واقعیت بی‌اعتنا گذشت که نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های وی درباره مشروطیت چه از نظر پیشگاهی در ارائه تحلیل و نقد علمی و چه به اعتبار روش تحقیق و نقد علمی و چه به اعتبار روش تحقیق و محتوا، هنوز در جایگاه بالا و پراهمیتی قرار دارد.
اما دکتر ماشاالله آجودانی با تالیف و انتشار کتاب «مشروطه ایرانی» از جایگاه ویژه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای در میان مورخان و پژوهشگران تاریخ مشروطیت ایران برخوردار است. درباره اهمیت این کتاب همین بس که ایرج افشار آن را از امهات آثاری دانست که درباره مشروطیت نگارش شده‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است. و معتقد است آن را «باید قدر دانست و برصدر نشانید.» و به تعبیر احسان یارشاطر «من هیچ کتابی را نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شناسم که مانند این کتاب مشکل عمیق و اساسی ایران را در دوران معاصر برای پیشرفت علمی و صنعتی و اقتصادی به درستی آشکار کرده‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌باشد و تباین اصول تمدن غربی را با عادات ذهنی و آیین‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سنتی ما به دست داده باشد. اگر امروز بخواهم یک کتاب فارسی را درباره تاریخ مشروطیت مقدم بر سایر کتب توصیه کنم همین کتاب مشروطه ایرانی دکتر آجودانی است.» و دکتر جواد طباطبایی نیز معتقد است «کتاب دکتر ماشاالله آجودانی حاصل پژوهش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بسیار پراهمیتی است که پس از دهه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها که از انتشار نوشته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فریدون آدمیت درباره تاریخ اندیشه‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌سیاسی جنبش مشروطه‌خواهی در ایران می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذرد، دریچه نویی به گستره اندیشه تجددخواهی ایرانیان باز کرده و پرتوی بر برخی زوایای ناشناخته آن افکنده است.»
اگرچه کتاب مشروطه ایرانی نوشته ماشاالله آجودانی از پاره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای ضعف‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و برخی اشتباهات در تحلیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و نتیجه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها بویژه درباره نقش روحانیان در عصر مشروطیت ایران خالی نیست، اما فصول مختلف این کتاب بویژه «از دفتر روشنفکری» این کتاب و بالاخص نقد و بررسی وی از افکار میرزا ملکم‌خان و دیدگاههای حامد الگار و فریدون آدمیت درباره او بسیار خواندنی و روشنگرانه است. دکتر آجودانی در کتاب مشروطه ایرانی خود، با تکیه بر منابع، مدارک، شواهد و دلایل فراوان کوشیده‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است تا نشان دهد تلاش مشروطه‌طلبان ایران را راه تجددخواهی از آن رو که بر کوشش مصلحت‌اندیشانه بسیاری از آنان برای همانند‌سازی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های میان دموکراسی غربی و اسلام از طریق تقلیل مفاهیم و نهادهای جدید استوار بوده ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است به تناقض تجدد ایرانی انجامیده است. به رغم موافقان و مخالفان متعدد با نظریه مشروطه ایرانی دکتر آجودانی و انتشار دهه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها نقد و نظر موافقان و مخالفان در داخل ایران و خارج از کشور، از آن رو که متاسفانه بسیاری از این نقد و نظرها از شائبه دلبستگی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های ایدئولوژیک و سیاسی و سوء دخالت آن در نقد و نظر علمی دور نمانده است، به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد نقد و بررسی دگرباره و همچنان از این اثر در چارچوب روش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های علمی و متکی بر نقد آگاهانه، معقول و معتدل یک ضرورت اساسی است. ضرورتی که هم به فهم هر چه صحیح‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تر کتاب مشروطه ایرانی دکتر آجودانی یاری می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رساند و هم به شناخت هر چه صحیح‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تر بخش مهمی از تاریخ معاصر ایران.