جهانی شدن اقتصاد

فرهاد ترحمی
امروزه جهانی شدن فرآیندی رو به گسترش است که همه عرصه‌های اقتصادی اجتماعی و فرهنگی را دربرگرفته و تمامی کشورهای جهان به گونه ای با آن درگیر هستند. ایران در ربع قرن گذشته به دلایل مختلف از این روند تأثیر کمتری پذیرفته است. بنابراین بجاست که با مفاهیم و ویژگی های جهانی شدن آشنا شویم. برای جهانی شدن اقتصاد تعریف کاملاً مشخص و دقیقی نمی توان ارائه کرد که تمام جنبه های آن را پوشش دهد اما در یک تعریف جامع تر می توان گفت که جهانی شدن اقتصاد عبارت است از هر نوع فعالیتی که همگرایی و ادغام اقتصاد کشورهای مختلف جهان را افزایش داده و همسانی را در این اقتصادها بالا ببرد.
عوامل مؤثر بر جهانی شدن اقتصاد:
1. فروپاشی کشورهای سوسیالیستی: فروپاشی کشورهای سوسیالیستی سابق از اواخر دهه 1980 شروع و این روند منجر به یک قطبی شدن نظام اقتصاد جهانی شد که گسترش اقتصاد مبتنی بر بازار و یکپارچگی بازارها را در پی داشت. بنابراین فروپاشی نظام سوسیالیستی، باورها را بیشتر به سوی نظام سرمایه داری سوق داد و خود یک شتاب دهنده مؤثر از اواخر دهه 1980 در جهانی شدن اقتصاد بود.
2. انقلاب اطلاعات، ارتباطات و تکنولوژی حمل و نقل: می توان یکی از مهم ترین عوامل مؤثر بر جهانی شدن اقتصاد و امکان بوجود آمدن چنین شرایطی را به انقلاب اطلاعات، ارتباطات و تکنولوژی حمل و نقل نسبت داد که باعث کاهش هزینه های ارتباط و حمل و نقل شده است. انقلابی که در تکنولوژی به وجود آمد این امکان را حاصل نمود که فرآیند تولید به مراحل مختلف در مکان های مختلف تجزیه گردد بدون آنکه سبب کاهش کارایی و سودآوری شود. یعنی به واسطه تخصصی شدن، ساختار صنعت به نحوی تغییر یافته که به فرآیند تولید اجازه می دهد اجزاء متفاوت در کشورهای مختلف که مزیت نسبی تولید در آن بخش ها در آن مکان وجود دارد تولید گردد.
3. رشد قطب های تجاری: یکی دیگر از عواملی که سبب تسهیل روند جهانی شدن اقتصاد گردیده تشکیل قطب های تجاری است. از مهم ترین نمونه های این فرآیند منطقه گرایی می توان به منطقه آزاد آمریکای شمالی (NAFTA) در آمریکا، بازار مشترک اروپا (EC) در اروپا و آسه آن (ASEAN) در آسیا اشاره کرد.
4. همگرایی منطقه ای اقتصادها: همگرایی منطقه ای اقتصادها یک روند مهم در دوره اخیر است. این بلوک های تجاری ادغام فراملی را به نمایش گذاشته اند که این همگرایی در جهت افزایش تجارت و رسیدن به منافع اقتصادی بیشتر می‌باشد.
5. سازمان تجارت جهانی: بدیهی است که کشورهای جهان به ویژه کشورهای توسعه یافته آگاهانه در مسیری حرکت می کنند که تا حد ممکن اخلال های موجود در نظام تجاری را به حداقل برسانند تا بدین طریق ادغام بازارها هرچه بیشتر میسر گردد. موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت (GATT) یکی از نهادهایی است که بعد از جنگ جهانی دوم در جهت اشاعه تجارت آزاد بین المللی، از طریق از بین برون موانع وارداتی غیرتعرفه ای و کاستن تعرفه گمرکی مابین کشورهای عضو به وجود آمد و تأثیر قابل توجهی نیز در روند تجارت داشته است. از این رو سازمان تجارت جهانی، نقش بسیار مهمی در هماهنگی مقررات در روند جهانی شدن اقتصاد دارد.
6. بین المللی شدن مشکلات محیطی: در اواخر قرن 20 مشکلات فراوانی برای محیط زیست به وجود آمده که هر روز به وخامت آن افزوده می شود. مانند گرم شدن جهان، آلودگی هوا، باران اسیدی، سوراخ شدن لایه ازون و... این مشکلات محیطی به حدی پیچیده شده است که کاهش اثرات منفی آنها نیازمند راه حل های جهانی، همکاری های بین المللی وهماهنگی های سیاسی می باشد که هریک به نحوی بر روند جهانی شدن تأثیر می گذارد.
آثار جهانی شدن اقتصاد:
در دهه های اخیر شاهد ادغام فزاینده اقتصادهای ملی در سطح جهان بوده ایم. این اقتصادها که در گذشته جدا از یکدیگر و به طور بسته عمل می کردند به تدریج درها را به روی یکدیگر گشودند و در یک اقتصاد کلی جهانی ادغام شدند. این جریان طبعاً فوایدی نیز به همراه داشته است از جمله: 
* تخصیص منابع جهانی به نحو شایسته تری انجام شده و در نتیجه ارتقای میزان بازده و سطح زندگی را موجب شده است.
* بر اثر دسترسی به کالاهای خارجی افراد از امکان انتخاب بیشتری نسبت به فرآورده ها و خدمات برخوردار شده اند.
* با کاهش هزینه مسافرت (هم از جهت قیمت و هم از نظر زمان) امکان مسافرت افراد به اقصی نقاط عالم فراهم شده است. 
* اطلاعات قابل دسترسی به نحو متناوبی افزایش یافته ضمن اینکه از هزینه تهیه آن بسیار کاسته شده است.
اما در کنار مزایایی از این قبیل، مسائل و دشواری هایی نیز براثر تحولات مورد بحث پدید آمده است. در اینجا فقط چند نمونه از این جنبه های منفی را برمی شماریم: 
* سیاست درهای باز و تجارت آزاد سبب رد و بدل شدن انبوه کالاها بین کشورهای مختلف شده است که همراه آن تجارت کالاهای غیرقانونی و نامطلوب همچون موادمخدر، اسلحه و مواد زیان بخش نیز با استفاده از آزادی های جدید آسان تر شده است.
* تجارت بین المللی گسترده و برخوردار از آزادی می تواند سبب تحمیل پاره ای عوارض از سوی کشوری به کشور یا کشورهای دیگر شود. صدور کالاهای ناسالم یک نمونه از این مسائل است. 
* آزادی رفت و آمد افراد و جابجایی وسایل، پای تعداد زیادی از افراد را به نقاطی از جهان باز می کند که در گذشته غیرقابل دسترسی و از جهان خارج گشته بود. همراه با این آمد و شدها امراض و ویروس های محلی به نقاط دیگر عالم راه یافته و زندگی انسانی را با خطر مواجه می سازند.
ارزیابی تبعات پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی: (WTO) سه دیدگاه متفاوت در مورد عضویت ایران به سازمان تجارت جهانی وجود دارد:
1) دیدگاه تجاری: این دیدگاه معتقد است که ایران هرچه زودتر باید تقاضای پیوستن خود را تسلیم کند.
(که به این صورت عمل شده است.) زیرا در صورت بیرون ماندن از ترتیبات سازمان، این کشور در تجارت جهانی منزوی خواهد شد. معتقدان به این دیدگاه چنین استدلال می کنند که ایران دارای مزیت نسبی در برخورداری ا ز برخی عوامل و منافع تولیدی است (مثلاً منابع انرژی فسیلی و نیروی کار فراوان) و از آنها به عنوان امتیازاتی در بخش تولید نام می‌برند.
2) دیدگاه توسعه ای یا ساختاری: این دیدگاه معتقد است که در صورت گسترش عضویت سازمان، بیرون ماندن ایران از این سازمان به ضرر اقتصاد ملی است.
اما در عین حال این توصیه را که ایران باید هرچه زودتر در صدد عضویت این سازمان برآید را قابل قبول نمی‌داند.
ممکن است یک کشور بخصوص از انواع امتیازات از جمله وفور منابع طبیعی و انسانی برخوردار باشد اما تا زمانی که این منبع تبدیل به کالاهای قابل مبادله نشود آن کشور دارای هیچ نوع مزیت نسبی به مفهوم تجاری آن نیست.
به نطر این گروه از اقتصاددانان مزیت نسبی ایران در حال حاضر عبارتست از توانایی نسبتاً بالا در تولید اقلام سنتی زراعی و صنایع دستی.
3) نگرش مدیریتی: این نگرش تلفیقی از دیدگاه اول و دوم است. در این دیدگاه وجود واحدهای تولیدی صنعتی و ظرفیت بالقوه آنها برای رقابت با واردات آزاد و ورود به بازارهای جهانی پذیرفته می شود اما تأکید می شود که برای بالفعل درآوردن این ظرفیت ها لازم است شرکتهای ایرانی پیشاپیش از مدیریت مناسب و سازماندهی بهینه برخوردار شوند تا بتوانند به تولید و عرضه کالای رقابتی بپردازند.