فرآیند تحولات رسانه‌ای در انتخابات ایران

فرنود حسنی
اندک اندک به تاریخ برگزاری انتخابات مهم که اهمیت و حساسیت استراتژیکی برای دو جناح سیاسی عمده کشور دارد، نزدیک می‌شویم.
این اهمیت که حاصل شفاف‌تر شدن مرز رقابت‌های گروهی و حزبی در سال‌های اخیر است، با توجه به اتفاقات رخداده از زمان انتخابات ریاست‌ جمهوری تا کنون می‌تواند به نوعی سرفصل تازه‌ای برای رقابت‌های آتی در عرصه سیاسی و اجتماعی کشور و سکویی برای انتخابات دور بعد انتخابات مجلس شورای اسلامی و ریاست‌ جمهوری به شمار روند.
گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در سال‌های اخیر و توسعه رسانه‌های دیجیتالی زمینه را برای بهره‌گیری از رسانه‌های بیشتر و افزایش ضریب نفوذ رسانه‌ای را در جامعه پدید آورده است.
در سال‌های نه چندان دور بزرگترین و مهمترین ابزارهای رسانه‌ای انتخاباتی رادیو و تلویزیون بودند و بسیاری از مردم مبنای تصمیم‌گیری خود را در جلسات مناظره‌ای و یا فرصت‌های تبلیغی قرار می‌دادند که صدا و سیما در اختیار کاندیداها می‌گذاشت که البته در انتخابات امسال این شرایط برای کاندیداهای خبرگان وجود دارد اما در شرایطی که انتخابات با وسعتی ملی و تحت عنوان شوراها و مجلس اتفاق می‌افتد، عملا این رسانه‌ها نقش تبلیغی خود را از دست می‌دهند و بیشتر رویکرد ترویجی پیش می‌گیرند چرا که قابلیت و توان لازم را برای پوشش کامل تبلیغی نخواهند داشت.
از سوی دیگر به دلیل عدم توسعه مناسب رسانه‌های عمومی و عدم رغبت بسیاری از مردم به برنامه‌های صدا و سیما، فرآیند رقابت تبلیغاتی در روزنامه‌ها و پوستر‌های کاغذی رقم می‌خورد و به دلیل محدودیت‌های موجود هزینه‌های هنگفت تبلیغات مکتوب با کارکردی نا مطلوب بر دوش جامعه وارد می‌شد.
این در شرایطی بود که حتی دور ششم انتخابات ریاست‌ جمهوری به دلیل شرایط خاص کشور و آشنایی مردم با افراد شاخص نظام معمولا گرایش اکثریت آرا از قبل قابل پیش‌بینی بود و این موضوع اثر رسانه‌ها را بر سرنوشت انتخاباتی تا حدی بی‌تاثیر و کم رنگ می‌ساخت.
در انتخابات سال 1376 با پررنگ‌تر شدن جناح‌بندی‌های سیاسی و اهمیت یافتن ارگان‌های مطبوعاتی احزاب و گروه‌ها، نقش نشریات مکتوب به خصوص پوستر‌ها و برشورها؛ و روزنامه‌ها در اطلاع‌رسانی بسیار پررنگ‌تر شد به گونه‌ای که در روزهای پایانی تبلیغاتی انتخابات ریاست‌ جمهوری 1376 تیراژ و مخاطب روزنامه‌های آن زمان بسیار زیاد و به تبع تاثیر فکری آنها در میان مردم بیشتر شد.
در سال 1380 رسانه برتر انتخابات ریاست‌ جمهوری روزنامه‌ها بودند و بسیاری از گفتمان و مباحثات طرف‌های رقیب در روزنامه‌ها دنبال می‌شد.
بسته شدن روزنامه‌ها و برخی محدودیت‌های قانونی در سال‌های بعدی از یک سو و گسترش رشد استفاده از اینترنت در میان لایه‌های تحصیلکرده جامعه به خصوص دانشجویان از سوی دیگر باعث شد تا به تدریج روزنامه‌ها رقیب رسانه‌ای جدیدی را برای خود احساس کنند به گونه‌ای که حتی برخی از احزاب با راه‌اندازی سایت‌های اینترنتی ارگان‌های خبری خود را به محیط وب منتقل کردند و جالب اینکه بسیاری از روزنامه‌ها نسخه‌های اینترنتی نیز منتشر ساختند.
در خلال همین سال‌ها یعنی درست پس از انتخابات ریاست‌ جمهوری سال 1380 ناگهان شاهد بودیم که توجه به اینترنت و راه اندازی وب سایت‌های خبری و تحلیلی در حوزه‌ سیاسی و اجتماعی بسیار قوت گرفت و خبرگزاری‌ها و سایت‌های مختلفی به راه افتادند.
در تحلیل تمامی این اتفاقات می‌توان علاوه بر قدرت رسانه‌ای اینترنت در برابر سایر رسانه‌هی موجود به وضعیت خاص ایران در زمینه اطلاع‌رسانی اشاره کرد.
با راه‌اندازی وبلاگ‌ها و پس از آن سایت‌های اینترنتی تاریخ جدیدی برای ژورنالیسم تحلیلی ـ خبری در وب رقم خورد. مقبولیت اینترنت به عنوان رسانه بین‌المللی به حدی زیاد شد که بسیاری از علمای مذهبی ایران و همچنین رجال سیاسی در فاصله سال‌های 1380 تا 1384 راه اندازی سایت اینترنتی را به تجربه کردند.
این تحولات در حالی صورت می‌گرفت که حتی بسیاری از گروه‌های تندرو که در ابتدای توسعه اینترنت در ایران تاثیرات منفی آن را بسیار بدتر و خطرناک‌تر از ماهواره می‌دانستند، در صدد بهره‌برداری هرچه بیشتر از اینترنت بر آمدند.
حضور و فعالیت رجال سیاسی مختلف در جوامع مجازی اینترنتی همچون اورکات، گپ‌زنی مسوولان دولتی در اینترنت با جوانان و راه‌اندازی سایت‌ها و وبلاگ شخصی توسط ایشان، همه باعث شد روز به روز، حساسیت و توجه مسوولان نظام به اینترنت افزایش یابد و نتایجی که گروندگان به این رسانه کسب کرده بودند، عطش برخورداری و تجربه را در دیگران نیز بر افروخت.
تاثیر فوق‌العاده فناوری و موقعیت خاص ایران و آگاهی یافتن کاندیداها به اهمیت پدیده فناوری اطلاعات و به ویژه اینترنت باعث شد تا در آستانه انتخابات ریاست‌ جمهوری در سال 1384 شاهد اتفاقات و اقدامات بدیعی در قبال فعالیت‌های اطلاع رسانی و حتی تبلیغی تمامی کاندیداها باشیم. موضوعی که در دوره‌های پیشین سابقه نداشت و همانطور که اشاره شد عرصه رقابت هیچ‌گاه از رسانه‌های مکتوب و صدا و سیما فراتر نمی‌رفت.
شرایط سخت رقابتی و کشمکش‌ها و بحث‌های فراوان درون گروه‌ها بین گروه‌ها، حساسیت بین‌المللی انتخابات ایران، اهمیت حضور حداکثری و کاهش رقبت عمومی به استفاده از روزنامه باعث شده تا کاندیداهای انتخاب و گروه‌ها و احزاب مختلف برای گرم کردن تنور انتخابات وبرقراری ارتباط به گروه کثیری از افراد تحصیلکرده و آشنا به فناوری‌های روز توجه و سرمایه‌گذاری خاصی برای استفاده از اینترنت به عنوان رسانه داشته باشند.
راه‌اندازی سایت‌های شخصی و حزبی توسط کاندیداها از چند ماه قبل از انتخابات و تلاش برای معرفی برنامه‌ها اهداف از جمله فعالیت‌های آشکار این افراد است.
آنها می‌دانند که امروز بسیاری از جوانان منبع اصلی اخبار و اطلاعات مورد نیاز خود را اینترنت قرار داده‌اند و به همین منظور برای معرفی خود برقراری ارتباط با جوانان به استقبال آنها رفته‌اند سعی کرده‌اند جایی در این عرصه برای خود باز کنند.
طبق برنامه‌های توسعه اینترنت در ایران هم اکنون 2/11 میلیون کاربر ایرانی به اینترنت دسترسی دارند که در شرایط حاضر و با توجه به اینکه درصد بالایی از کاربران اینترنت را جوانان تشکیل می‌دهند، جمعیتی که یا تاکنون حضور در انتخابات را تجربه نکرده‌اند و یا فقط یک بار امکان رای دادن پیدا کرده‌اند.
در این شرایط و با طرز تفکر و روحیه خاصی که از جوانان برای استفاده از فناوری‌های نو سراغ داریم، می‌توان اذعان کرد که در شهرهای مختلف به ویژه در شهرهای بزرگی همچون تهران، مشهد، تبریز، اصفهان و شیراز عده زیادی از جوانان از طریق رایانه شخصی و کافی نت‌ها ساعتی را برای اتصال به اینترنت برای دریافت اطلاعات و برقراری ارتباطات با سایر همسالان خود اختصاص می‌دهند.
این جمعیت کثیر که به دلیل رویارویی با اخبار و تحلیل‌های گوناگون و مطالعه آرا و نظرات موافقان و مخالفان داخلی و خارجی به ذهنیت روشن‌تری برای تصمیم‌گیری خود می‌رسند، مطمئنا به صورت مستقیم و غیر مستقیم بر سرنوشت انتخابات موثر خواهند بود.
بی‌شک کاندیداهای این دوره از این عده تاثیر گذار غافل نیستند و درصد قابل توجهی از برنامه‌های تبلیغی و اطلاع‌رسانی خود را متوجه بهره‌برداری هرچه بهتر از بستر اینترنت برای جذب جوانان و گرفتن آرای ایشان به نفع خود می‌کنند.
نظیر اتفاقاتی که در سال 1384 در عرصه رقابت‌های انتخابات ریاست جمهوری افتاد و فقط یکی از سایت‌های پربیننده وب فارسی به نام پرشین بلاگ توانست از هفت کاندیدای مختلف آگهی دریافت کند. این در حالی بود که همه کاندیداها اقدام به راه‌اندازی سایت و معرفی دیدگاه‌های خود نسبت به مسائل روز و سوابق کاری و علمی خود کرده بودند.
جدیدترین آمارها نشان می‌دهند که تا سال 2005، 361 شهر به اینترنت دسترسی داشته‌اند و ضریب نفوذ اینترنت از صفر در سال 1994 به 3/5 در سال 2003 افزایش یافته است و طبق برآوردهای صورت گرفته شمار کاربران اینترنت تا سال 2004 به 5 میلیون و 600 هزار نفر و در سال 2005 به 15 میلیون رسید و در سال 2007 به 35 میلیون نفر افزایش می‌یابد.
در شرایط حاضر یکی از مهمترین کانون‌های حضور، توجه و فعالیت جوانان در اینترنت، وبلاگ‌ها هستند و به دلایل مختلفی، وبلاگ نویسی در چهار سال گذشته رشد بسیار زیادی در ایران داشته است.
با راه اندازی وبلاگ سرویس‌های مختلف و متنوع در یکی دو سال اخیر و کشش بسیار زیاد این عرصه برای جذب کاربران جدید، زمینه برای شکل‌گیری کانون‌های رفت و آمد کاربران حرفه‌ای اینترنت فراهم شده است.
وبلاگ نویسان یا خوانندگان آنهاافرادی هستند که سعی می‌کنند از طریق این رسانه دیدگاه خود را منتقل کنند و یا از طریق نوشتن نظر به بیان دیدگاه‌های خود نسبت به موضوعات مختلف بپردازند.
بنابراین با توجه به نزدیک شدن به انتخابات قابل پیش‌بینی است که کم‌کم تعداد وبلاگ‌های سیاسی و محتوای مرتبط با سیاست و انتخابات برای حمایت یا بر ضد گروه‌های مختلف افزایش قابل توجهی پیدا کند.
این شرایط باعث شده تا کاندیداهایی که عزمی جدی برای انتخابات دارند، دست روی این کانون مهم حضور جوانان در وب بگذارند و سعی کنند با تبلیغات گسترده توجه و اهمیت خود را برای جلب نظر جوانان نشان دهند.
زبان ساده وبلاگ‌نویسی بهترین و گزیده‌ترین زبان نقد افراد و گروه‌هایی است که قصد دارند در انتخابات آتی به رقابت بپردازند. بنابراین مطمئنا کاندیداها و هواداران آنها این رسانه موثر را فراموش نخواهند کرد.
دلایل بسیار زیادی را می‌توان در پیش‌بینی گرایش بیش از پیش نامزدهای سه انتخابات سال 1385 به استفاده از اینترنت به عنوان ابزار رسانه‌ای یاد کرد که از جمله این موارد می‌توان به بحث گرانی کاغذ و خدمات چاپ، گرانی هزینه‌های تبلیغات در روزنامه‌ها، عدم وجود نشریات معتبر شاخص برای بهره‌برداری تبلیغاتی (حداقل برای برخی جناح‌ها)، سادگی سرعت انتشار اطلاعات و اخبار و سایت‌های اینترنتی به منابع خبری آنلاین، رقابتی‌تر شدن فضای وب فاسی در اثر افزایش محتوا و توسعه دسترسی به اینترنت در کشور اشاره کرد.
از سوی دیگر، تعدد و کثرت انتخابات و کاندیداها در سراسر کشور باعث می‌شود نوعی سدردگمی رسانه‌ای نسبت به انتخابات و مخاطبان رسانه‌ها پدید آید که کاندیداها با انتقال بخش زیادی از حجم اخبار و اطلاعات به سایت‌های اینترنتی می‌توانند باعث افزایش آگاهی و دید عمومی نسبت به خود و گروه متبوعشان شوند.
البته با توجه به توسعه سرویس‌های تلفن همراه و افزایش دسترسی عمومی به این وسیله ارتباطی و انکاناتی همچون سرویس‌های پیام کوتاه، این احتمال می‌رود که برخی کاندیداها و گروه‌ها به دلیل عدم وجود محدودیت‌های تبلیغاتی از طریق پیام کوتاه از رویکردهای تبلیغی یا دست کم ترویجی برای انتخابات امسال استفاده کنند که البته این کار می‌تواند در نوع خود بدیع باشد چرا که گستره سرویس‌های ارسال پیام کوتاه تا سال‌های اخیر به حدی نبود که بتوان به عنوان رسانه تبلیغی از آن بهره جست.
در مورد رسانه‌ ماهواره هم هنوز نمی‌توان اظهار نظر صریحی کرد چرا که ضریب نفوذ عمومی و پذیرش‌های قانونی استفاده از این رسانه برای تبلیغ آن مناسب و روشن نیست بنابراین انتظار می‌رود که در انتخابات اخیر ماهواره نقش تبلیغی مثبتی داشته باشد و شاید از دو سوی مخالفان و موافقان روند ترویجی و تخریبی در شبکه‌های ماهواره‌ای پی گرفته شود.