شیوه‌های جدید بازجویی در عراق (بخش پایانی)

اوان توماس – مایکل هرش / ترجمه: بهمن بهساز
در همان وقت جنگ در عراق روند بدی را می‌پیمود سربازان آمریکایی در اثر بمب‌های شورشیان کشته می‌شدند و ارتش از متوقف کردن آ»ها عاجز بود. در واشینگتن، رامسفلد با عصبانیت بر میز خود می‌کوبید و اطلاعات امنیتی بیشتر و بهترین می‌خواست. او فریاد می‌زد صدام کجاست؟ سلاح‌های کشتارجمعی کجاست؟ چرا سربازان آمریکا شورشیان را قبل از انفجار بمب‌ها دستگیر نمی‌کنند؟ با تاملی به حوادث گذشته روشن می‌شود که مشکلات حقیقی از همین‌جا آغاز شد. در تابستان 2003 رامسفلد یک فرمانده خشن – ژنرال جفری میلر – را از گوانتانامو به قصد اجرای شیوه‌های گوانتانامو برای بازجویی به عراق ارسال کرد. بنا به اظهارات جافل دیوین – یکی از متهمان رسوایی زندان ابوغریب – مسئولان اطلاعاتی به افراد عادی پلیس نظامی دستور می‌دادند که مثلاً «این مرد را برای ما نرم کنید» یا «شب این مرد خیلی بد است» یا «او را معالجه کنید.» روش‌های مورد استفاده توسط بازجویان حرفه‌ای از طرف افراد عادی ارتش که فاقد اشراف کافی بودند مورد سوءاستفاده قرار گرفت. سربازان با شرافتی هم در عراق و افغانستان بودند که خواهان اجرای عمل صحیح بودند اما نمی‌توانستند بفهمند که عمل صحیح چیست. هر چند دولت گفته بود که معاهده ژنو شامل جنگ عراق هم می‌شود اما به وضوح بیان نشده بود که چگونه باید با شورشیان رفتار کرد.
 کاپیتان ایان فیشبک فارغ‌التحصیل ویست بوینت که با یگان تفنگداران در عراق مستقر بود، سلسله‌ای از تلاش‌های بی‌ثمر خود را برای حصول جوابی واضح از فرماندهی یا پنتاگون در خصوص اینکه آیا معاهده ژنو در عارق قابل اجرا است نشوته که قلب را به درد می‌آورد. طبق گفته فیشبک فضای فرماندهی، شورش را بخشی از جنگ با تروریسم می‌داند یعنی به این مطلب اشاره دارد که معاهده ژنو در اینجا قابل تطبیق نیست. وی با افرادی با لباس‌های غیرنظامی هم برخورد داشته که احتمالاً از دیگر سرویس‌های دولتی بوده‌اند و از بازداشتگاه‌های آنان فریادهای زندانیان را می‌شنیده است. فیشبک از بدرفتاری با زندانیان نگران بوده اما این مسائل را جزیی از سیاست رسمی قلمداد کرده است. او می‌گوید اگر می‌دانستم معاهده ژنو شامل عراق هم هست فورا این موارد را بررسی می‌کردم. سخنگوی پنتاگون هم گفت اظهارات فیشبک جدی گرفته می‌شود. مسئله فیشبک توجه مکین را جلب کرد. او همچنین طی سفر به دیگر نقاط جهان با شکایت‌های دائم درخصوص ابوغریب و بدرفتاری با زندانیان روبه‌رو بود. مکین به خاطر اینکه جایگاه آمریکا به پایین‌ترین حد خود رسیده تصمیم گرفت اقدامی انجام دهد. پیش‌نویس قانون مکین که رفتار وحشیانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز را از جانب دادگاه‌های آمریکا اینگونه تعریف شده که وجدان را به درد آورد. از این رو شاید رفتاری خشن با افرادی همچون خالدالشیخ محمد که نتیجه آن ممانعت از حمله تروریستی در آمریکا شود آنچنان وجدان را به درد نیاورد.
اما بدرفتاری در ابوغریب – توهین به زندانیان بی‌گناه – هرگز جایز نبوده است. مکین نمونه‌هایی از کشورهای دیگری که با مسئله شکنجه روبه‌رو بوده‌ند را در نظر داشت. دادگاه عالی اسرائیل در سال 1999 بعد از آنکه لااقل 10 فلسطینی در زندان مردند، به طور رسمی شکنجه را ممنوع کرد. اما بازجویان اسرائیلی در موارد برخورد با بمب‌های زمانی و تنگی وقت می‌توانند با اجازه ویژه نسبت به فرد مظنون خشونت اعمال کنند ولی اگر مظنون اطلاعات ضروری را مخفی نکرده باشد تحت محاکمه قرار می‌گیرد. حتی مکین هم می‌داند که موارد نادری وجود دارد که فرد مسئول می‌تواند از قوانین سرپیچی کند و دستور شکنجه دهد مثلاً مکین درخصوص وقتی که القاعده یک بمب اتمی را مخفی کرده باشد و فردی که مظنون به این برنامه است بازداشت شود، می‌گوید: «شما باید به امر لازم عمل کنید اما مسئولیت آن برعهده شما است، آبراهام لینکلن دستورات قضایی را در اثنای جنگ داخلی به حالت تعلیق درآورد و روزولت نیز فرمان بی‌طرفی را قبل از جنگ جهانی دوم نقض کرد.» بر عهده گرفتن مسئولیت برای دولت بوش مفهوم جدیدی خواهد داشت چون هیچ مسئول عالی رتبه‌ای در خصوص بدرفتاری با زندانیان محاکمه نشده و حتی بازخواست هیچ مسئولی در پنتاگون به طور علنی انجام نگرفته است. مسئولان عالی رتبه‌ای هم هستند که به طور آشکار مدافع ایجاد معیار قانونی واضح در مورد بازجویی زندانیان هستند. کاندولیزا رایس اخیراً به بوش در مورد جایگاه تنزل یافته آمریکا در جهان هشدار داده که مقتضی اقدامات مثبتی در خصوص بدرفتاری با زندانیان است. استیون هادلی مشاور امنیت ملی و گوردن انگلند معاون وزیر دفاع هم در این مورد از رایس حمایت می‌کنند. اما موضع رامسفلد روشن نیست و چنی همچنان با هرگونه نظارت بر قوه مجریه به شدت مخالف است.
دیوید ادینگتون یکی از کارمندان عالی رتبه جدید او (که به جای لویس لیبی آمده) به پیش‌نویس انگلند معاون وزیر دفاع که مقتضی رفتار موافق با بند سوم معاهده ژنو است حمله کرد. این بند شکنجه، رفتار وحشیانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز با زندانیان را ممنوع می‌داند. یکی از مسئولان وزارت دفاع که نخواست نامش فاش شود، گفت: ادینگتون از این پیش‌نویس خرسند نیست و دوست دارد که ما قادر بایم تا ناخن افراد را با انبردست درآوریم. خانم لیا مکبراید سخنگوی دفتر معاون رئیس‌جمهور گفت: در خصوص این اظهارات چیزی برای گفتن ندارم اما دولت اجازه یا موافقتی با شکنجه و رفتار وحشیانه یا غیرانسانی یا تحقیرآمیز ندارد. بوش بدون اشاره به حساسیت مذاکرات در مورد روش‌های شکنجه خفیف با خرسندی اعلام کرد که آمریکا مرتکب شکنجه نمی‌شود. یکی از مسئولان کاخ سفید که نخواست نامش ذکر شود اظهار کرد: بوش شخصاً دستش را برای رسیدن به راه‌حلی میانه به طرف مکین دراز کرده است. مکین هم به نیوزویک گفت: به طور مختصر و تلفنی با رئیس‌جمهور صحبت کرده است.
در خصوص خود بازجویان مسئله چگونه است؟ مسئولان عالی‌رتبه سرویس اطلاعات که تحت امر گوس قرار دارند از رئیس خود حمایت می‌کنند. اما چنانچه واشینگتن‌پست و نیوزویک و غیره نوشتند آژانس اطلاعات مرکزی لااقل دارای 10 فرد دستگیر شده است که در مکان‌هایی مخفی زندانی هستند و سرویس اطلاعات آمریکا نمی‌داند چگونه و بدون اقدامات قانونی از آنها خلاص شود. یکی از مسئولان بازنشسته سرویس اطلاعات اظهار کرد: کلید توقف کجاست؟... آن در دست جورج بوش است اگر مایل به رویارویی علنی با برخی راه‌حل‌های سخت باشد.