«گاز»، حربه قدرت‌نمایی روسیه در برابر غرب

بحران بر سر قطع گاز روسیه به اوکراین در اوایل دی ماه گذشته به یک معضل بزرگ تبدیل شد که کل قاره اروپا را تکان داد. این بحران از آنجا آغاز شد که دولت روسیه در یک اقدام غیرمنتظره اعلام کرد که دیگر گاز را به بهای قبلی به اوکراین نخواهد فروخت و به یکباره حدود پنج برابر نرخ گاز صادراتی خود به اوکراین افزود.
این اقدام، «کی یف» را در برابر تغییر ناگهانی و شرایط جدید قرار داد که تصمیم گیری در مقابل آن بسیار دشوار بود. در این زمینه نظر کلی بر این بود که پشت پرده این اقدام روسیه، در حقیقت انگیزه سیاسی قرار دارد. به این شکل که مسکو با این حرکت، قصد داشت حکومت غربگرای فعلی را که با «انقلاب نارنجی» و تحت حمایت همه جانبه غرب به روی کار آمده است از امتیازاتی که پیش از این برخوردار می کرد، محروم سازد.
این اقدام مسکو، دربردارنده این پیام بود حال که دولتمردان رژیم جدید اوکراین، حکومت «لئونید کوچما» رئیس جمهور سابق و شخصیت طرفدار روس را با توسل به شعارهایی که غرب در دهان آنها قرار داد، سرنگون کردند، دولت «ویکتور یانوکوویچ» نخست وزیر روس گرا را با حمایت همه جانبه غربی ها ساقط کردند و در حال حاضر نیز با دولتهای اروپایی و غربی نرد عشق می بازند، دلیلی ندارد دیگر روسیه همچنان به اعطای امتیازات اقتصادی سابق، از جمله فروش ارزان قیمت گاز به اوکراین ادامه دهد. این در حالی بود که دولت اوکراین حتی زمزمه های پیوستن به ناتو را مطرح ساخته بود.
در روزهای نخست بحران، روسیه همه پیشنهادهای ی یوشچنکو، رئیس جمهوری اوکراین برای حل بحران گاز را رد کرد و با این حرکت، در واقع آب پاکی را بر روی دستان زمامداران فعلی اوکراین ریخت که هیچ راه حل میانه ای را برای درخواست خود نمی پذیرد و اوکراین یا باید با پرداخت قیمت مورد نظر مسکو موافقت کند و یا اینکه قطع گاز و تبعات آنرا به جان بخرد که البته در هر دو حالت، تبعات آن قطعا برای دولت «کی یف» بسیار سنگین می بود.
روسیه حتی تهدید کرد برای تحقق شرایط خود حاضر است به کلی از صدور گاز خود به اوکراین و اروپا صرفنظر کند.
البته اوکراینی ها هم در این میان بیکار ننشستند و عامل اعمال فشار بر روسیه، یعنی تهدید قطع انتقال گاز روسیه به اروپا را پیش کشیدند. اوکراینی ها تهدید کردند در صورت اصرار روسیه بر شرایط خود، جریان صدور گاز روسیه را که از اوکراین می گذرد، قطع خواهند کرد.
در پی این تحولات، اوکراینی ها با جلوگیری از انتقال بخشی از گاز روسیه به اروپا در واقع یک مرحله به اوجگیری بحران افزودند. این رخداد موجب شد گاز در چند کشور اروپایی افت فشار پیدا کند به خصوص در شرایطی که سرمای طاقت فرسا نیز بر اروپا حاکم بود. این اتفاق اوضاع در چند کشور اروپایی را غیر عادی و متشنج ساخت.
این تحولات یکبار دیگر نقش استراتژیک نفت و گاز را در تاثیرگذاری بر معادلات سیاسی جهان نشان داد. البته پیشتر نیز مواردی چند از جمله در بکارگیری حربه نفت از سوی اعراب برای مقابله با حامیان اسرائیل در جنگ های اعراب و اسرائیل، اهمیت این ماده استراتژیک به جهان تفهیم شده بود ولی در دو دهه اخیر، از یکسو غرب با اتکا به متحدین خود در میان کشورهای تولیدکننده نفت و گاز، و از جانب دیگر با تبلیغات غیرواقعی و بی اثر نشان دادن حربه نفت، تلاش کرده است نقش تعیین کنندگی و تاثیر شگرف این ماده حیاتی در محاسبات جهانی را کمرنگ جلوه دهد.
با اینحال در ماجرای اخیر جنگ گاز میان اوکراین و روسیه، مشخص شد که چگونه یک تصمیم شفاهی روسیه، کل قاره اروپا را به لرزه انداخت و می رفت که این قاره را به بحرانی تمام عیار دچار سازد که با ملاحظه کاری روسیه قضیه موقتا فیصله یافت.
به نظر می رسد روسها در مقطع فعلی فقط قصد داشتند توان و قدرت خود را به رخ اروپائیها بکشند، به ویژه پس از تحولاتی که در اوکراین در برخی دیگر از جمهوری های شوروی سابق طی یکسال گذشته رخ داده و غربیها با گستاخی و حریم شکنی به محدوده های سنتی روسیه نفوذ کرده‌اند.
مسکو فعلا ترجیح می دهد تنش را تا حد غیرقابل کنترل پیش نبرد که شاید یکی از دلایل آن عدم اطمینان به قدرت خود در مهار تبعات آن باشد.
درباره اوکراین نیز، با وجودی که روسها تهدید کرده بودند اوکراین باید به بهای پیشنهادی روسیه، یعنی 230 دلار برای هر هزار متر مکعب گاز صادراتی تن دهد ولی در مرز 95 دلار مصالحه کردند. البته این توافق به گونه ای تنظیم شده بود که هم مسکو و هم کی یف خود را برنده آن اعلام کنند و در واقع برای داخل، توجیهی قابل قبول ارائه دهند با اینحال، با تحولات اخیر در داخل اوکراین، به نظر می رسد این حربه دست کم برای دولتمردان اوکراین جهت مهار اعتراض های داخلی کارآیی نداشته است. زیرا درپی این تحولات بود که نخست وزیر اوکراین با رای عدم اعتماد مجلس مواجه شد.
اکنون با در نظر گرفتن اینکه روسها می توانند تنها پس از 6 ماه از قرارداد جدید با اوکراین مجددا قیمت گاز صادراتی خود را افزایش دهند، باید در آینده منتظر آثار و تبعات جدیدتر جنگ گاز در این کشور بود، ضمن اینکه این وضعیت، پیام خوشایندی برای اروپا نخواهد بود.