شیعیان در تاریخ معاصر عراق (بخش اول)

مرتضی شربیانی
طی هفته‌ها و روزهای گذشته و با انتشار  نتایج اولیه و نهایی انتخابات مجمع ملی عراق، مشخص شد که گروه‌ها و احزاب مذهبی شیعه که به طور عمده در یک ائتلاف 16 حزبی با محوریت «حزب‌ الدعوه» و مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق متمرکز شده بودند، پیروزی خود را در انتخابات مجمع قانون اساسی تکرار کرده و اکثریت قابل توجهی را در پارلمان جدید‌التاسیس این کشور به خود اختصاص داده‌اند. با این حساب و در صورت عدم وقوع حادثه و یا واقعه‌ای فوق‌العاده و به شدت غیر‌منتظره، می‌توان مطمئن بود که شیعیان عراق موفق شده‌اند، اکثریت جمعیتی خود را به تفوق سیاسی بدل کرده و برای اولین بار از زمان تاسیس کشور عراق در صدر سلسله مراتب سیاسی این کشور قرار گیرند.
پیروزی شیعیان در عراق و صعود آنان از سلسله مراتب قدرت در حالی صورت می‌پذیرد که طی سالیان پیشین و به رغم فعالیت‌های سیاسی گسترده شیعیان در عرصه‌های عملی و نظری، این جمعیت نه‌ تنها هیچ‌گاه نتوانسته بود تفوق سیاسی را در عراق به دست آورد بلکه با توجه به قدمت حکومت طوایف عربی سنی مذهبی و همچنین سرکوب سیستماتیک شیعیان، حتی طرح حکومت آنان نیز غیر‌واقع‌بینانه تلقی می‌شده تا جایی که آیت‌الله محمد‌باقر حکیم رهبر پیشین مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق نیز 4 سال پیش در مصاحبه با روزنامه همشهری، حکومت عرب‌های شیعه را در عراق با توجه به اکثریت اهل تسنن در جهان عرب غیر‌واقعه‌بینانه دانسته بود. در این شرایط و در وضعیتی که گروه‌های اصلی شیعه خود را برای آغاز حکومت در این کشور و چگونگی تقسیم وظایف و تعامل منطقی و مطلوب با سایر قومیت‌ها آماده می‌کنند، بی‌مناسبت نیست که نگاهی کوتاه و گذرا به سیر تکاملی حرکت شیعیان در عراق انداخته شود تا از این رهگذر ضمن آشنایی نسبی با تاریخچه جنبش‌های شیعی در این کشور، شناخت مجملی نیز دیدگاه‌های کلی و عمومی این گروه‌ها در زمینه‌های مختلف به دست آید.
دهه 50 میلادی و به تعبیر دقیق‌تر سال 1958 نقطه آغاز حرمت سیاسی شیعیان بود. در این سال گروهی از روحانیون عراقی که از فشارهای فزاینده سیستم سیاسی وقت و تفکرات رو به رشد کمونیستی و همچنین احساسات تند ناسیونالیستی عربی بیمناک بودند تشکلی سیاسی را که به طور عمده شامل روحانیون عالی‌رتبه شیعه می‌شد تشکیل دادند. این تشکل که بعدها«جماعه‌العلماء» نام گرفت شامل روحانیون سرشناسی همچون شیخ مرتضی آل‌یاسین‌ردایی، سیدمحمد‌باقر صدر، سیداسماعیل صدر، شیخ حسین همدانی، سیدمحمد‌جمال هاشمی، شیخ محمد‌طاهر آل شیخ راضی، شیخ محمد‌تقی جواهری و سیدمحمد‌تقی بحرالعلوم بود. جماعه العلما در دهه اول فعالیت خود با انتشار نشریه«الاضواء» و برخی گردهمایی‌های سیاسی فعالیت‌های محدودی را انجام داد و به طور نسبی دیدگاه‌های خود را در زمینه‌های مختلف و براساس شریعت اسلامی بیان داشت. اما با پایان دهه 60 جماعه العلما به تدریج رو به ضعف نهاد و تاثیر‌گذاری خود را از دست داد.
در واقع با نگاهی به تاریخ حرکت سیاسی شیعیان در عراق به‌ویژه روند این حرکت در دهه‌های 60 و70 میلادی مشخص می‌شود که تحرک تئوریک و اجرایی شیعیان در عرصه‌های سیاسی به میزان زیادی متاثر از فعالیت‌های سید محمد‌باقر صدر بوده است. جماعه العلما نیز هر چند با زعامت شیخ مرتضی آل یاسین شکل گرفت اما مهمترین چهره آن بی‌تردید شهید صدر بود که هرچند اولین نقطه نظراتش در نشریه الاضواء منتشر شد اما مهمترین چهره آن بی‌تردید شهید صدر بود که هرچند اولین نقطه نظراتش در نشریه الاضواء منتشر شد اما شخصیت کاریزماتیک و توان علمی او با‌توجه به تالیفات و تحقیقات متعدد ایشان به همراه اندیشه‌هایی اجرایی و تئوریک خلاق و توان سازماندهی بالا موجب شد که آیت‌الله صدر‌ طی سال‌های آینده به محور حرکت سیاسی شیعیان تبدیل شود. در این مسیر به نظر می‌رسد پویایی نسبی جماعه‌العلما نیز با فعالیت شهید صدر در این تشکل ملازم بوده و در پایان دهه 60 و ایجاد تشکل‌های جدید و تمرکز شهید صدر بر فعالیت در این تشکل‌ها، جماعه‌العلما نیز به‌تدریج تاثیر‌گذاری خود بر اثر فشارهای موجود در عراق فعالیت خود را به ایران منتقل کرد. اما حضور در ایران زمینه‌ساز تضعیف بیشتر آن را فراهم آورد چرا که برخی از اعضای این جمعیت تحت ‌تاثیر سیاسی ایران و با پذیرفتن ایدئولوژی حاکم در آن انشعاب کردند که این انشعاب نیز به نوبه خود، تضعیف بیشتر جماعه‌العلما را در‌ پی داشت. فعالیت این گروه با‌توجه به اختلافات پیش آمده در دهه 80 به حداقل خود رسید و در دهه 90 متوقف شد و می‌توان گفت که در دهه 90 تنها نامی از این تشکل باقی مانده بود.
اما بی‌تردید سازمان نیافته‌ترین و دیر‌پا‌ترین حرکت سیاسی شیعیان در طول تاریخ معاصر عراق حزب الدعوه است. سازمانی که امروز ابراهیم جعفری شخصیت برجسته خود را در کسوت نخست‌وزیر می‌بیند و به عنوان یکی از ستون‌های اتحاد یکپارچه پیروزی خود را در انتخابات مجمع ملی جشن گرفته است. حزب الدعوه به عنوان حزبی کامل با اجزا و تشکیلات مجزا در اکتبر 1967 اعلام موجودیت کرد. بنیانگذاران این حزب عبارت بودند از: سیدمحمد‌باقر صدر، عبدالصمد الدخیل، سیدمرتضی عسگری، سیدمحمد‌مهدی حکیم، سیدمحمد‌باقر حکیم، سیدطالب الرفاعی، شیخ عارف بصری، حاج صالح الادیب و محمد‌ الحاج السبینی.