سابقه درخواست و عضویت ایران

ایران با وجود برخورداری از عضویت ناظر در جلسات طرفهای متعاهد و شورای نمایندگان گات تا پایان عمر گاتخواستار عضویت کامل در این نهاد بین‌المللی نشد ولی با تأسیس سازمان جهانی تجارت نسبت به تمدید عضویت ناظر خود از گات به این سازمان اقدام کرد و در ژوئیه 1995 درخواست عضویت ناظر خود را تسلیم دبیرخانه سازمان جهانی تجارت کرد.
در این درخواست که نخستین درخواست عضویت ناظر از سازمان جهانی تجارت محسوب می‌شود (2) ایران با اشاره به برخورداری خود از عضویت ناظر در گات و مطابق با پیوست دوم آیین نامه شورای عمومی ‌و به همراه ارائه یادداشتی از سیاست‌های اقتصادی و تجاری خود، خواستار عضویت ناظر در سازمان جهانی تجارت شد و به علاوه سازمان را مطلع ساخت که درخواست الحاق خود را تحت بررسی دارد. اما درخواست عضویت ناظر ایران هیچگاه مورد بررسی شورای عمومی ‌قرار نگرفت.
یک سال بعد، در ژوئن سال 1996، درخواست الحاق ایران تسلیم مدیرکل سازمان شد.
مدت کوتاهی پس از آن، در اکتبر سال 1996 و در آستانه برگزاری نخستین نشست وزیران سازمان جهانی تجارت در سنگاپور، ایران خواستار برخورداری از وضعیت ناظر در نشست وزیران سنگاپور شد. این درخواست مورد بررسی نشست شورای عمومی ‌در نوامبر 1996 قرار گرفت. در این نشست رئیس جلسه شورای عمومی ‌پس از طرح درخواست ابراز داشت که بر مبنای مشورت‌هایی که انجام داده است متأسفانه باید به اطلاع شورا برساند که در خصوص پذیرش این درخواست اجماع وجود ندارد.
درخواست الحاق ایران نیز تا نزدیک به 5 سال بعد در دستور کار جلسات شورای عمومی ‌قرار نگرفت و سرانجام در ماه مه سال 2001 برای نخستین بار در دستور کار شورای عمومی ‌سازمان جهانی تجارت قرار گرفت و از آن زمان تا مدت نزدیک به چهار سال، با وجود حمایت گسترده اعضای سازمان جهانی تجارت، به دلیل مخالفت آمریکا اجماع شورای عمومی ‌با آغاز فرایند الحاق ایران که به منزله اعطای عضویت ناظر در سازمان جهانی تجارت است بدست نیامد. این درخواست در 26 مه 2005 (5 خرداد 1384) برای بیست و سومین بار مورد بررسی شورای عمومی ‌سازمان جهانی تجارت قرار و این بار آمریکا از مخالفت خود دست برداشت و درخواست اجماعا به تصویب رسید و ایران وارد فرایند الحاق شد.
ایران در فرایند الحاق
با پذیرش درخواست الحاق ایران در بیست و سومین مرتبه بررسی آن در شورای عمومی ‌سازمان جهانی تجارت، ایران به عضویت ناظر سازمان جهانی تجارت درآمد و روند عضویت کامل (الحاق) این سازمان را آغاز کرد بدین ترتیب پس از یک دهه وقفه، ایران مجدداً وضعیت ناظر خود را در نظام تجارت چندجانبه که در تمامی ‌دوره 50 سال گات از آن برخوردار بود اعاده کرد.
این وضعیت به ایران اجازه می‌دهد در تمامی ‌جلسات و نشست‌های کاری سازمان جهانی تجارت جز کمیته اداری مالی و بودجه و دو کمیته‌ای که مسیر عضویت جداگانه‌ای دارند شرکت کند. به ایراد سخنرانی یا طرح پیشنهاد بپردازد، به اسناد سازمان دسترسی داشته باشد، از کمک‌های کارشناسی سازمان استفاده کند و بدین ترتیب حداکثر استفاده را جهت آشنایی با سازمان، کسب آمادگی برای الحاق و تأثیرگذاری بر روندهای جاری مذاکراتی که مقررات آتی تجارت بین‌الملل را رقم خواهد زد، کند.
ولی ایران برای عضویت کامل در این سازمان راهی طولانی در پیش دارد. در 10 سالی که از تأسیس سازمان جهانی تجارت می‌گذرد 20 عضو جدید به 128 عضو اولیه این سازمان افزوده شده است که روند الحاق برای آنها به طور متوسط بیش از 7 سال به درازا کشیده است. روند الحاق چین حدود 15 سال طول کشید و در مورد روسیه و عربستان روند الحاق بیش از 10 سال است که ادامه دارد. این بدان خاطر است که فرآیند الحاق به سازمان جهانی تجارت اساساُ یک فرایند مذاکره است که طی آن شرایط عضویت در توافق اعضای سازمان با کشور متقاضی الحاق تعیین می‌شود. به این معنا که شرایط الحاق از پیش تعیین‌شده‌ای نیست و منوط به مذاکره است. طی این مذاکرات کشورهای متقاضی الحاق باید بپذیرند اقداماتی را جهت مطابقت قوانین ملی خود با مقررات موافقت‌نامه‌های چندجانبه سازمان به عمل آورند و البته ممکن است تعهدات بیشتری نسبت به این قواعد نیز از کشور متقاضی خواسته شود. علاوه بر این کشور متقاضی الحاق لازم است تعهداتی را برای کاهش تعرفه‌ها و اصلاح مقررات خود به عهده گیرد تا دسترسی بیشتری را در بازار خود برای کالاها و خدمات خارجی فراهم کند.
در این روند ابتدا طرف مذاکراتی کشور متقاضی الحاق، با تشکیل گروه کاری الحاق آن کشور تعیین می‌شود که اعضای ذی نفع سازمان آزادانه به عضویت آن درمی‌آیند. تعداد کشورهای عضو گروه کاری الحاق در خصوص روسیه و عربستان به ترتیب بیش از 60 و 50 کشور (بدون احتساب اعضای اتحادیه اروپا) بوده است و انتظار می‌رود در خصوص ایران نیز وضعیت مشابه باشد.
پس از تعیین طرف مذاکراتی، لازمست گزارشی از وضعیت حاکم بر تجارت خارجی کشور متقاضی الحاق اراده شود تا موضوع مذاکرات فراهم شود. این گزارش هما است که رژیم تجاری خوانده می‌شود. با تسلیم این گزارش به سازمان و توزیع آن میان کشورهای عضو گروه کاری، این کشورها سؤالات خود را در مورد این گزارش مطرح می‌کنند که انتظار می‌رود تعداد آنها به چند هزار سؤال برسد. با آغاز نشست‌های گروه کاری متن گزارش رژیم تجاری و سؤال و جوابهای مورد بررسی قرار می‌گیرند و با استمرار کار حقیقت‌یابی (روشن ساختن وضعیت کنونی کشور متقاضی) مذاکرا بر سر مطابقت مقررات کشور متقاضی با قواعد سازمان آغاز می‌شود. معمولاً اغلب کشورهای گروه کاری در مذاکرات دوجانبه نیز مشارکت دارند. کشور متقاضی الحاق باید با تمامی ‌کشورهایی که وارد مذاکرات دوجانبه می‌شوند جداگانه به توافق دست یابد سپس جمع امتیازاتی که در یکایک این توافقات اعطا شده است در قالب جدول امتیازات و تعهدات کالایی و جدول تعهدات ویژه خدماتی تهیه شده و به گزارش گروه کاری که در جریان نشست‌های چندجانبه گروه کاری در خصوص رژیم تجاری و تعهدات مطابقت بدست می‌آید پیوست شود.
گزارش گروه کاری و اسناد همراه آن که مجموعاً پروتکل الحاق خوانده می‌شود پس از تصویب در گروه کاری به شورای عمومی ‌یا نشست وزیران سازمان جهانی تجارت ارائه می‌شودک. این گزارش باید به اجماع اعضا برسد اما در صورت درخواست هر یک از اعضا می‌توان رأی‌گیری کرد و در آن صورت با کثریت دو سوم آرای مثبت اعضای سازمان جهانی تجارت به تصویب می‌رسد. البته اعضای سازمان و کشور الحاق می‌توانند به هنگام عضویت، از برقراری حقوق و تعهدات عضویت نسبت به یک کشور خاص خودداری کنند که در آن صورت مقررات سازمان میان آن دو کشور قابل اجرا نیست.
۳۰ روز پس از آنکه کشور متقاضی تصویب پروتکل الحاق در محلس ملی خود را به سازمان ابلاغ کند، رسماً به عضویت کامل سازمان جهانی تجارت در می‌آید. و هر زمان که قصد خروج از عضویت در سازمان را داشته باشد 6 ماه پس از تسلیم اطلاعیه کتبی به مدیر کل می‌تواند از عضویت سازمان خارج شود.
۱ ـ ایران به جهت آنکه از امضا کنندگان منشور ‌هاوانا مبنی بر تأسیس سازمان بین‌المللی تجارت بود از همان نخستین سال آغاز به کار گات در سال 1948 از عضویت ناظر در جلسات طرفهای متعاهد گات برخوردار بود و متعاقباً از عضویت ناظر در شورای گات نیز برخوردار شد.
۲ ـ صرف نظر از کشورهای در حال الحاق به گات که به رغم تسلیم درخواست عضویت ناظر خود به سازمان جهانی تجارت با تعمیم یافتن وضعیت الحاق شان از گات به سازمان جهانی تجارت خودبخود به عضویت ناظر سازمان جهانی تجارت درآمدند.
۳ ـ همین درخواست با عنوان سند درخواست الحاق ایران به تاریخ 26 سپتامبر 1996 در سازمان جهانی تجارت به ثبت رسیده است.