دوره دوم مجلس شورای ملی

مجلس شورای ملی در دوره دوم بسیاری از مشخصات پارلمان را دارا بود‌. تجربه مجلس اول و انهدام آن و یک سال مبارزه برای بنای دوباره مجلس در دوره دوم، جایگاه واقعی مجلس را تثبیت کرد. چنان‌که آوازه پارلمان ایران در پارلمان‌‌های اروپا و جهان بالا گرفت... بعضی از بزرگان آن روزگار، نمونه نمایندگی مردم در پارلمان را در مجلسی فعال با کثرت مصوبات به نمایش گذاردند. آنان با تمامی نواقص و مشکلاتی چون حملات و جنگ‌های استعمار و استبداد و اولتیماتوم، ایران را از میان توفان‌های هراسناک عبور دادند.
این گزارش نگاهی به تاریخ اجلاسیه دوره دوم مجلس شورای ملی است. ایران و اوضاع نابسامان آن را در زمان دوره دوم مجلس شورای ملی صنیع‌الدوله در جزوه‌ای با عنوان راه نجات چنین توصیف نموده است: حال معاش اهل این مملکت پریشان و غیرمنظم است و روز به روز بدتر می‌شود. پس اولین تکلیف هیات جامعه دولت و ملت به نمایندگی مجلس مقدس شورای ملی رفع این نواقص است و باید کلیه این امور را تحت نظم و قاعده در آورده و انجام آن را کارگزاران دولت برعهده بگیرند. در چنین شرایط دشواری مجلس شاهد درگیری احزاب و افراد وابسته به آن‌هاست. فعالیت سیاسی احزاب که در بیرون از مجلس با روش‌های نادرست و توطئه و جنایت جریان دارد، در مجلس به صورت معارضه و مجادله وکلا، وقت مجلس را هدر می‌دهد و موجب تعویق و تعلیق نتایج مطلوب می‌شود. مدرس در جلسه‌202، سومین جلسه حضور یافت. در تبیین رابطه نماینده و مجلس می‌گوید: در این مجلس مقدس که خون‌‌ها ریخته شد و اموال از میان رفت تا این کعبه مقصود ما برپا شد، باید آن قوایی را که باعث حفظ این غرض اصلی است، اعمال کرد و آن را موقوف بر کلمه اتحاد است، یعنی اتحاد در غرض، نه اتحاد در سلیقه، و در نطق دیگری می‌گوید: تمام این مقامات که از سلسله‌های مختلف هستند، از شاه و رییس الوزرا و نمایندگان پارلمان و حجه‌‌الاسلام تمام این‌ها نوکر خلقند. یکی اسمش شاه است‌. یکی هم رییس ‌الوزرا تمام این‌ها باید نوکری مردم را بکنند.
چگونگی انتخابات
دومین نظامنامه انتخابات برای مجلس‌1327 ق با انتخابات اولین دوره مجلس تفاوت اساسی داشت. در مقدمه (‌نظامنامه انتخابات مجلس شورای ملی) آمده است؛ چون بر حسب اقتضای وقت، پاره‌ای از مواد نظامنامه انتخابات اعضای مجلس شورای ملی لازم ‌التغییر دیده شد، به موجب امر (قدر، قدر) اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی خلدا... ملکه و سلطانه جمعی از خیرخواهان ملت به اتفاق اعضای مجلس شورای ملی مملکتی مرکب از بیست نفر به اکثریت آرا تشکیل دادند که نظامنامه جدیدی ترتیب دهند.
در نظامنامه دوم، نمایندگان صنفی نبوده و به روش غیرمستقیم و دو مرحله‌ای انتخاب می‌شوند. رقابت افراد، در همه طبقات اجتماعی‌، طبق روش معمول پارلمانی در دنیا است. طبق قانون تعداد نمایندگان از صد و شصت نفر به صد و بیست ‌نفر تقلیل یافت. اقلیت‌های مذهبی، مسیحی، یهودی و زرتشتی دارای وکلای بیشتر و ایلات بختیاری، قشقایی و ترکمن در مجلس دارای نماینده شدند. در باب محرومیت از حق رای دادن، معروفیت به فساد عقیده، به شرط خروج از دین اسلام و اثبات آن نزد حاکم شرع، تبدیل شد. در مجلس دوره دوم، در کمیسیون اصلاح نظام‌نامه انتخابات همواره تکمیل قانون انتخابات ادامه داشت و با مذاکرات بسیار و رای نمایندگان، قانون انتخابات به تناسب تجربیات مجالس اول و دوم تصحیح و تصویب شد.
فرمان اجرای انتخابات دوره دوم بعد از عزل محمدعلی شاه از سلطنت و به وسیله عضد‌الملک نایب‌السلطنه، صادر شد و او به دولت، آزادی انتخابات را توصیه نمود وتاکید کرد که در حکومت مشروطه انتخاب وکیل طبیعی‌ترین حقوق ملی مردم است و اگر این حق را از مردم سلب کنند اختلافات و اعتراضات بسیاری از جنبه‌های مختلف مطرح بود و رسیدگی به اعتبار‌نامه‌ها بسیار طولانی شد. مشکل اصلی، عدم توان اجرا و نیروی لازم برای انجام انتخابات در پهنه گسترده کشور ایران بود. عدم تجربه وتمرکز و نبود تسلط کافی متولیان انتخابات و مجلس و دولت و سایر عوامل، چون ناامنی و فقر و قحطی و بی‌سوادی عمومی عواملی بودند که انتخابات واقعی را ناممکن می‌ساخت.
باتوجه به تمام اشکالات در انتخابات و دیگر امور، مجلس دوره دوم کارنامه‌ای درخشان درتاریخ ایران به ثبت رسانیده است . اجلاسیه دوم با تصویب مجلس یک ماه و نه روز بیش از دو سال ادامه یافت. انتخابات وکلا در دوره دوم مجلس همچنان را درک نکردند . طبق قانون جدید انتخابات ، دردور دوم مجلس با حضور نیمی از تعدادنمایندگان به علاوه یک نفر افتتاح می‌شد. مجلس دوم با حضور شصت و یک تن ازنمایندگان افتتاح شد و منتخبان مردم به تدریج از نقاط مختلف کشور وارد مجلس شدند.
فصل دوم از متمم قانون اساسی، مقرر کرده بود که برای مراقبت در عدم مخالفت قوانین موضوعه با احکام شرع، بیست‌نفر ازمجتهدین به عنوان طراز اول، به مجلس معرفی شوند تا پنج نفر از آن‌ها با اکثریت آرا یا قرعه به وسیله مجلس انتخاب شوند و درمجلس حضور یابند.
بیست‌نفر از علمای شهرهای گوناگون درمکتوب آیات عظام خراسانی و مازندرانی به مجلس شورای ملی ابوالحسن اصفهانی، سید علی حائری، امام جمعه خوئی و مدرس توسط مجلس به قید قرعه انتخاب شدند. دو نفر از این علما مدرس و امام جمعه خوئی به عنوان طراز اول در مجلس حضور یافتند.