شهر ما سرنوشت ماست

قاسم تقی‌زاده خامسی
روز یازدهم جمادی‌الاول سال 1200 قمری را می‌توان آغاز انتصاب تهران به عنوان پایتخت ایران قملداد کرد. روزی که آقا‌محمدخان قاجار همراه با دو لنگه در کاخ وکیل شیراز به تهران آمد تا در کنار قلمرو ایل خود 10 سال بعد در کاخ نوساز گلستان تاجگذاری کند.
از آن روز تا تشکیل اولین شورای شهر انتخابی پایتخت بیش از 200 سال گذشت. سال‌هایی که شاهان آرزوهای خود را در قالب شهرسازی و معماری در تهران بنا می‌کردند. از ناصرالدین شاه قاجار که عاشق کارهای «آسمان» معمار پاریسی شده بود تا شاهان پهلوی که می‌خواستند پایتختی مدرن و با شکوه، با خیابان‌های عریض و کاخ‌های به عظمت «‌کرملین» و «الیزه» بسازند و در اراضی عباس‌آباد، «شهستان‌» برپا کنند؛ تا نام آنان در تاریخ بلندآوازه باشد.
اما همه این اقدامات چون آرزوهای فردی بود و نظارتی بر آن نمی‌شد، به معماری هرج و مرج، مهاجرت بیشتر، افزایش جمعیت و گسترش تهران ختم شد. جمعیت شهر طی 2 قرن 150 برابر و وسعت شهر صد برابر شد. اکنون 28 سال است که مدیریت کلان تهران با ترکیبی از مهاجران که از چند قوم و چند زبان‌‌اند و در میان آنها طیف وسیعی از لهجه‌ها و گویش‌ها رایج است، برعهده جمهوری اسلامی قرار دارد. دهه اول کشور گرفتار دفاع مقدس بود و شهروندان توقعی از مدیران شهری نداشتند، سال 1369 آیت‌الله ‌هاشمی رفسنجانی به خوبی دریافت که یکی از اصلی‌ترین انتظارات عمومی شهروندان تهرانی پس از خارج شدن از وضعیت جنگی، سر و سامان دادن به شهرهاست و تهران می‌تواند الگوی مدیریت شهری کشور باشد.
غلامحسین کرباسچی، تحصیلکرده حوزه و دانشگاه، در سن 40 سالگی پس از یک دوره کشمکش، استانداری اصفهان را ترک کرد و شهردار تهران شد. هر چند نقد و بررسی مدیریت شهری در این دوره ضروری است و مخالفان و موافقان سرسخت آن هیچگاه فرصت ایراد نظرات به صورت کارشناسی را نیافته‌اند و حتی پخش دادگاه‌های مدیران شهرداری از رسانه ملی هم نتوانست به عنوان یک نقد منصفانه نظر شهروندان تهرانی را جلب کند. اما خدمات شهرداری تهران در سال 1369 تا 1376 غیرقابل انکار است‌. از آن زمان تاکنون سخن تازه‌ای در مدیریت شهری تهران گفته نشده و کار نویی هم انجام نشده است و شهروندان تهرانی به خوبی این نکته را شناخته‌اند.
کرباسچی پس از گذراندن یک دوره زندان با محرومیت 10 ساله از فعالیت‌های اجتماعی راهی خانه شد و دولت اصلاحات قانون شوراها را که از اصول فراموش شده قانون اساسی بود؛ به مرحله اجرا گذاشت. شهروندان تهرانی با یک رأی اکثریتی به فهرست 15 نفره‌ای که عبدالله نوری، وزیر کشور دولت ششم، در صدر آن بود؛ اولین شورای اسلامی شهر تهران را برگزیدند. این 15 نفر پس از یک ماه کشمکش بالاخره شهردار تهران را انتخاب کردند، مرتضی الویری شهردار پایتخت شد.
او مانند غلامحسین کرباسچی دارای سوابق انقلابی بود اما هیچ سابقه اجرایی در زمینه مدیریت شهری را در کارنامه خود ثبت نکرده بود. همکاری نکردن بخشی از شورای اول با او نیز باعث شد تا از پس اداره تهران بر نیاید. پس از او محمدحسن ملک مدنی به میدان آمد که او هم قربانی موضوع «‌تراکم» شد. درگیری‌های شورای اول و شهرداری تا آنجا بالا گرفت که موسوی‌لاری وزیر کشور دولت اصلاحات که خود قانون شوراها را احیا کرده بود، در نیمه راه، اولین شورای اسلامی شهر تهران را منحل اعلام کرد. سید‌محمد خاتمی که تشکیل شوراهای شهر را در دستور کار خود داشت و آن را یکی از پایه‌های دموکراسی می‌شمرد، وزیر کشور را موظف به برگزاری دومین دوره شوراهای شهر و روستا در سطح کشور کرد‌.
در سال 1382 انتخابات با شور و هیجان احزاب متفرق اطلاح‌طلب و بی‌تفاوتی جناح محافظه‌کار آغاز شد. اما شهروندان سراسر کشور و به خصوص تهران که در کارآمدی رأی خود تردید داشتند؛ به پای صندوق‌ رأی نیامدند. این بار، میانسالان دانشگاه رفته جناح منتقد اصلاح‌طلبان، در یک مشارکت اقلیتی، اکثریت آرا را کسب کردند و دومین شورای شهر تهران را تشکیل دادند. محمود احمدی‌نژاد که مشوق منتخبین این دوره بود به عنوان شهردار تهران انتخاب شد.
اعضای دومین شورای شهر تهران با شعار دوری از سیاست و آبادگری از شهروندان تهرانی رأی گرفتند، اما در زمانی کوتاه شهردار خود را بر بالاترین کرسی سیاسی دولت نهم نشاندند. آبادگران تا موقعی که نام احمدی‌نژاد به عنوان رئیس‌جمهور به صورت رسمی اعلام نشد، برای پایتخت شهردار انتخاب نکردند و پس از آن نیز با رأی نصف به علاوه یک محمد‌باقر قالیباف فرمانده پلیس کشور به عنوان شهردار تهران برگزیده شد.
بررسی منصفانه عملکرد شورای اول و دوم، منوط به پاسخگویی و اعلام عملکرد شورا و شهرداران منتخب آنان است تا مردم بتوانند قضاوت کنند؛ وگر نه آنچه در انظار عمومی از شورای اول و شهردار نشان هویداست، درگیری و کشمکش است و از شورای دوم تلاش برای گرفتن کرسی‌های بالاتر‌! منتقدین باید منتظر گزارش کار شورای دوم شهر تهران باشند تا ببینند این 15 نفر برای کلان شهر تهران چه کرده‌اند.