کتابشناسی بزرگ شیعه

 رضا مختاری
تدوین کتابشناسی شیعه از چند جهت ضرورت اساسی دارد : نخست معرفی میراث عظیم فرهنگی شیعه برای خود شیعه و معتقدان و پیروان این مکتب حیات بخش و نورانی , دوم معرفی آن به دنیای غیر شیعی و غیر مسلمان . حقیقت آن است که نه تنها اکثریت مردم شیعه بلکه بسیاری از خواص و عالمان شیعه هم از حجم عظیم و چند و چون میراث علمی شیعه بی خبرند , نوآوریهای عالمان شیعه در زمینه های مختلف و زحمات و تلاش های طاقت فرسا و شبانه روزی آنان همچنان در پس پرده ابهام باقی مانده است و این ابهام مایه دسترسی نداشتن و استفاده نکردن از آنها , و از سوی دیگر باعث کارهای مکرر و کم مایه و بدون اتکا و استناد به منابع پیشین گشته است . فراوان مشاهده میشود که دانشمندی مدتها زحمت کشیده و در موضوعی اثری پدید آورده است که مانند یا حتی بهتر از آنها سالها پیش از آن تالیف شده بوده است و چه بسا نظر و رایی را انتخاب کرده که با دلائل متقن در آثار پیشین مفصلا طرح و نقد شده است . این نکته افزون بر هدر دادن امکانات و عمر گرانبهای انسانها , مایه عدم پیشرفت علم و درجا زدن آن می شود. برای اینکه کلی گویی نکرده باشم بهتر است مقصود خود را با ذکر مثالی روشن کنم :
امروزه بسیاری از معاصران درباره غنا و موسیقی رساله ها و آثار مستقل پدید آورده اند و بجرات می توان گفت که همه یا اغلب موالفان آنها حتی بر پنج رساله فقهی ویژه غنا از فقیهان پیشین و قوف نداشته و از آنها استفاده نکرده اند , دیگران نیز به طریق اولی همین تعداد رساله ویژه غنا را نمی توانند نام ببرند , چون از وجود آنها آگاهی ندارند. مگر کسانی که مدتها در این موضوع از این زاویه کار کرده اند. و نتیجه نظری را به کرسی نشانده اند که سالها پیش با ادله متقن و دقیق رد شده است . در حالی که فقیهان سلف ما از زمان محقق سبزواری (م 1090 ) تاکنون بیش از چهل رساله فقهی ویژه غنا تالیف کرده اند که ما به فضل الهی با فحص زیاد به حدود سی عدد از آنها وقوف یافتیم و با کمک دوستان تصحیح کردیم که در مجموعه میراث فقهی (1 ) : غنا و موسیقی منتشر شده است . گر چه برخی از این رساله ها سخن تازه ای ندارند ولی بسیاری از آنها مشتمل برتحقیقات عالی و زیبا در این موضوع است که نمی شود بدون مراجعه به آنها در این موضوع قلم زد , در حالی که باید امروزه بر میراث گذشتگان وقوف یافت و کار و تحقیقات آنان را ادامه داد و به پیشرفت علم کمک کرد.
ممکن است گفته شود با مراجعه به کتابشناسی های شیعه مانند ذریعه می شود بر این آثار وقوف یافت .
ولی جان کلام اینجاست که در ذریعه نیز حدود یک سوم رساله های موجود غنا معرفی شده است و علاوه بر این , از لحاظ کیفی هم این معرفی ناقص است و با مراجعه به ذریعه نمی توان از چند و چون آنها آگاه شد. خود اینجانب هم حتی پس از مدتی فحص و مطالعه در این موضوع , احتمال نمی دادم حجم رساله های غنا این مقدار باشد.
همین نکته در سایر موضوعات مانند رویت هلال هم صادق است . تا پیش از برپایی کنگره شیخ مفید و مقدس اردبیلی (رضوان الله علیهما) بسیاری از خواص هم از حجم عظیم کارهای علمی و نظریات این دو بزرگوار بی اطلاع بودند و این نشان می دهد که میراث مکتوب شیعه حتی برای خواص شیعه ناشناخته مانده است . آگاهی از آثار علمی گذشتگان ثمره مهم دیگری که دارد پرداختن به روشهای نو برای عرضه حقایق علمی و جلوگیری از تکرار مکررات است .
علاوه بر این , بسیاری از آثار علمی و شناخته شده ما مانند کتب اربعه , بحار , آثار شیخ مفید , سید مرتضی , شیخ طوسی و خواجه نصیرالدین طوسی فقط نامشان معروف است و از چند و چون و زوایای آنها بسیاری از خواص هم بی اطلاعند چه رسد به دیگران , و اینها همه به علاوه دلائلی دیگر , ضرورت تدوین کتابشناسی شیعه را به صورتی که خواهد آمد روشن می سازد.
از سوی دیگر , بهترین معرف مذهب ما و بیان کننده حقیقت و چگونگی های آن , آثاری است که بزرگان این مکتب سامان داده اند , و برای دفع تهمتهای مخالفان و نشان دادن اصالت این مکتب , هیچ راهی بهتر از عرضه کردن و شناساندن درست و فنی و همه جانبه آثار این مکتب نیست . افزون بر این , ما رکنهای رکین مذهب خود را با آثارشان می شناسیم . شیخ صدوق , شیخ مفید , شیخ طوسی , سید مرتضی , محقق حلی , خواجه نصیرالدین طوسی , علامه حلی , شهیدین , فیض کاشانی و علامه مجلسی (قدس الله اسرار هم ) را آثار شان به ما شناسانده است نه چیز دیگر.
امروز ما باید از سهم هر یک از این بزرگان در پیشبرد رشته های مختلف فقه و اصول , فلسفه , کلام , اخلاق , تفسیر و... آگاه باشیم و کار را از آنجا که آنان رها کرده اند ادامه دهیم نه اینکه فقط مصرف کننده باشیم و به فهم آرا این بزرگواران اکتفا کنیم . و این امر مستلزم شناخت دقیق آثار آنان , و شناخت دقیق آثار آنان متوقف بر تدوین کتابشناسی شیعه به شکلی است که خواهد آمد.
(2 )
می دانیم که کتابشناسیها و فهرستهای مهم شیعه را نیاز زمان و انگیزه دفاع از تشیع به وجود آورده است ; مثلا سبب تالیف ذریعه این بود که جرجی زیدان ادیب مسیحی عرب در تاریخ آداب اللغه العربیه نقش شیعه را در بنای فرهنگ اسلامی بسیار اندک شمرده بود. این امر بر علمای شیعه گران افتاد و تنی چند از آنان گرد هم آمدند , و سه تن از ایشان به قصد معرفی دانشمندان این مذهب و آثار آنان و دفع دعوی باطل جرجی زیدان و امثال او تصمیم گرفتند که اقدام کنند و آقا بزرگ تالیف ذریعه را بر عهده گرفت .
حدود , هزار سال پیش نیز سلف صالح تهرانی یعنی نجاشی , رجالی بزرگ شیعه , فهرست معروف خودـ مشهور به رجال نجاشی ـ را به همین منظور سامان داد.
شیخ طوسی معاصر نجاشی نیز از کثرت و پراکندگی آثار شیعه در آبادیها و سختی احاطه بر همه آنها سخن گفته است .
حقیقت آن است که امروز نیز دنیای غیر شیعی با آثار شیعه امامیه بیگانه است و آن را نشناخته است . بنگرید که دکتر وهبه زحیلی , که به ایران هم رفت و آمد می کند و فی الجمله با شیعه آشناست , در اثر معروفش الفقه الاسلامی و ادلته درباره شیعه و موسس مکتب فقهی شیعه امامیه چه گفته است :
سابعا ـ ابوجعفر , محمد بن الحسن بن فروخ الصفار الاعرج القمی المتوفی سنه 290 هـ . موسس مذهب الشیعه الامامیه فی الفقه ...
و ابن فروخ هوالموسس الحقیقی الفقه الشیعه الامامیه فی فارس فی کتابه « بشارئر (کذا) الدرجات فی علوم آل محمد , و ما خصهم الله به » طبع سنه 1285 هـ .
(3 )
بزرگان و پیشینیان ما با زحمات طاقت فرسا و غیر قابل تصور برای ما , هر کدام وظیفه خود را در معرفی و احیای آثار امامیه بخوبی انجام داده اند. زحمات علامه امینی و شیخ آقا بزرگ تهرانی در این زمینه زبانزد است . محدث نوری و میرحامد حسین برای دستیابی و شناخت و معرفی آثار شیعه ـ یا آثاری که بتوان حقانیت مذهب شیعه را با آنها اثبات کرد. جانفشانیها کرده اند. نمونه ای از زحمات محدث نوری در این راه از نامه هایی که برای میرحامد حسین نوشته مشهود است .
این بزرگان در زمان خود با نبود امکانات و خون دل خوردن بسیار و تلاشهای طاقت فرسا وظیفه خود را بخوبی انجام دادند , ولی امروزه همه امکانات برای کارهای علمی و خدمات به تشیع ـ از جمله تدوین کتابشناسی بزرگ شیعه ـ مهیا است . در زمانی که تهرانی به تالیف و نشر ذریعه دست زد , جز چند جلد معدود فهرست نسخه های خطی وجود نداشت , کتابخانه های عمومی و قابل دسترسی و وسایل ارتباطی و چاپ و نشر بسان امروز نبود , بسیاری از کتابهای تراجم و رجال و تذکره و نیز عمده آثار شیعه یا چاپ نشده بود و یا به صورت چاپ سنگی و مغلوط و بدخوان و بدون فهرستهای راهنما و گاه بدون صفحه شمار بود. ولی امروزه همه گونه امکانات مهیاست , و تنها در ایران ـ گذشته از کشورهای دیگر حدود دویست و پنجاه مجلد فهرست نسخه های خطی , افزون بر تحقیقات کتابشناسی دیگر , منتشر شده است , همچنین میکروفیلمها و عکسهایی از مخطوطات خارج از ایران تهیه و فهرست شده است و بسیاری از آثار شیعه به صورت محققانه و با چاپی مصحح عرضه شده اند , علاوه بر اینکه استفاده از نرم افزارها می تواند معد خوبی برای این کار عظیم باشد. و اگر امروز از این فرصت طلایی برای معرفی تشیع به جهان استفاده نکنیم بدون تردید فردا مسئول خواهیم بود.
تلاشها و کوششهای گذشتگان ما مانند شیخ المشایخ شیخ آقا بزرگ تهرانی (طیب الله نفسه ) هر چند در خور ارجگزاری بسیار است و در زمان خود بهترین کار ممکن بوده است و هنوز هم مهمترین منبع در زمینه کتابشناسی شیعه است , ولی امروزه نباید به آن اکتفا کرد , زیرا نواقصی دارد و نمی شود آن را بدین صورت به دنیای غیر شیعی عرضه کرد.
بنابراین کتابشناسیهای موجود شیعه و از همه مهم تر ذریعه , با همه عظمت و محاسنی که دارند , و ما وامدار و زحمات و کوششهای خالصانه مولفان آنهاییم , برای این منظور کافی نیست , هر چند باید از همه آنها در پی ریزی بنای عظیم کتابشناسی کتب شیعه استفاده کرد و آنها را در حقیقت پیش نویس این اثر بزرگ دانست .
(4 )
آنچه در این طرح مد نظر است , افزون بر فواید کتابشناختی ـ که در جای خود خیلی ارزنده است , فایده کلامی و جهت دفاع از تشیع در این طرح است و در حقیقت این طرح بیشتر صبغه کلامی و عقیدتی دارد تا صبغه کتابشناختی ; یعنی این کتابشناسی معرفی آثار شیعه امامیه به جهانیان و نوعی دفاع غیر مستقیم از این مکتب حیات بخش است .
حقیقت آن است که شیعه و رهبر بزرگ آن هنوز مظلوم است و این مظلومیت در ادوار و اعصار مختلف جلوه های گوناگونی داشته است که ذیلا به نمونه ای از آن اشاره می شود :
سرگذشت مولا امیرالمومنین (علیه صلوات الله و رسله و ملائکته اجمعین ) و خلیفه دوم و سوم را در الموسوعه الفقهیه (چاپ کویت ) بخوانید و با یکدیگر مقایسه کنید. در سرگذشت خلیفه دوم و سوم پس از تجلیلهای بسیار می خوانیم :
قتله ابولولوه المجوسی , وهو یصلی الصبح . (1 )
قتله بعض الخارجین علیه بداره یوم الاضحی , وهو یقرا القرآن . (2 )
ولی در سرگذشت حضرت امیر گفته اند : « فلم یستقم به الامر حتی قتل بالکوفه » (3 ) و حداقل نگفته اند در مسجد به شهادت رسید .
نمونه دیگر اینکه در دائره المعارف اسلام درباره امام صادق (ع ) در چاپ اول تنها هجده سطر (در ترجمه عربی هفت سطر) که آن هم خالی از اشتباه و غرض نیست , آمده است و یا مقاله « ابوذر غفاری » فقط چهار سطر است که حتی به شیعه بودن وی نیز اشاره نشده است . در خلاصه یک جلدی همین دائره المعارف در باره عمامه سه صفحه و نیم مطلب آمده است ولی حتی نام شیخ طوسی در آن نیامده است . (4 ) همچنین در دائره المعارف فرید وجدی (1295 ـ1373 ق ) ذیل « اسلام » یا « ایمان » چیزی نیامده ولی درباره « بابیه » مقاله ای در حدود دوازده صفحه آمده است .
نیز درباره سلمان فارسی فقط به این عبارت اکتفا شده است :
سلمان الفارسی و یسمی الخیر , کان من فضلا الصحابه واصله من اصبهان , اول مشاهده وقعه خندق , توفی سنه .34
نمونه دیگر مقاله « شیعه » است در شش سطر , ولی مقاله « قرامطه » در بیست و یک صفحه . (5 )
دکتر عبدالجواد فلاطوری سالها پیش از پیروزی انقلاب اسلامی گفته است :
اگر محض امتحان , تمام کتب و مقالاتی را که در بیست و پنج ساله اخیر به زبانهای مختلف غربی درباره اسلام و ممالک اسلامی منتشر شده از نظر بگذرانیم و شماره کنیم (این جانب این کار را براساس مجله معروف از سال 1943 به بعد انجام داده ام ) بسادگی به این Abstracta islamica نکته برمی خوریم که از بین هر صد نوشته ای که درباره اسلام دیده می شود , فقط دو عدد به غیر اهل سنت و جماعت مربوط است و از این مقدار اندک نیز تازه از بین هر هفت نوشته , یک کتاب با یک مقاله به شیعه اثنا عشری اختصاص یافته , یعنی تقریبا از هر سیصد و پنجاه کتاب و مقاله , یک عدد به شیعه دوازده امامی ارتباط دارد که بسیار کمتر از نوشته هایی است که درباره شیعیان زیدی و اسماعیلی مشاهده می شود. علت این امر هر چه باشد فعلا مورد بحث نیست , آنچه برای ما مهم است قضاوتهایی است که در این نوشته ها درباره شیعه دیده می شود از قبیل : شیعه فرقه سیاسی ای بیش نیست , شیعه پیرو معتزله است , شیعه فکر توارث سلطنتی قدیم ایران را درباره فرزندان پیغمبر(ص ) اجرا نموده و به جای توارث قدرت سلطنت , توراث نیروی معنوی امامت را قائل گشته . شیعه معتقد به تحریف قرآن است ... شیعه تحت تاثیر فکر مسیحیت قائل به قربانی فرد مقدسی (منظور امام سوم (ع ) است ) برای نجات دادن امت از گناهان خود است , و بالاخره شیعه یک نوع فرقه صوفی منش تخیلاتی است . این قضاوتها هنوز هم رایج است و حتی در دائره المعارف اسلامی مشاهده می شود.
برای محقق صادق و بی غرض امکان انکار وجود علل و عواملی که به قضاوتهای فوق منجر گشته نیست و بلکه به عکس درست به همین دلیل و برای اینکه بتواند نشان بدهد که این نوع عقاید ویژه طبقه خاصی از شیعیان بوده و در فوق آن , طبقاتی عالی تر با افکار علمی دقیق وجود دارد , لزوم « تحقیق علمی » صحیحی را مبتنی بر اساس و اصول آزمایش شده و همه جانبه احساس می کند . (6 )
طرح تدوین دانشنامه آثار علمی شیعه
الف ) اهداف
1 ـ معرفی دقیق و جامع و همه جانبه آثار علمی شیعه به جهان امروز .
2 ـ دفاع کلامی غیر مستقیم از شیعه و تبیین دیدگاه های کلامی شیعه .
3 ـ ارائه و تدوین دقیق تاریخ علم در مذهب شیعه مانند تاریخ التراث العربی از سزگین و تاریخ الادب العربی از بروکلمان , که البته نقش شیعه در این دو اثر تقریبا نادیده انگاشته شده است .
ب ) محتوا
1 ـ محتوای دانشنامه , معرفی دقیق و تفصیلی تمامی تالیفات عالمان شیعه امامیه از آغاز تا پایان سال 1400 ق یعنی تا آغاز سده پانزدهم هجری است , زیرا طی سال های تالیف کتابشناسی , آثار بسیاری پدید می آید و اگر محدوده کار مشخص نباشد همواره باید در آن دست برد . سال 1400 هم رقم رندی است و هم تقریبا مصادف با آغاز پیروزی انقلاب اسلامی ایران است . آثاری که پس از این تاریخ تالیف شده است , در مستدرک و تالیفی جداگانه شناسانده می شود.
2 ـ در این اثر تنها آثار امامیه معرفی می شود تا هم به انجام رساندن آن آسان باشد و هم نشانه توجه ویژه به فرقه ناجیه . البته از آثار غیر امامیه در تالیف این اثر استفاده خواهد شد و گاه به طور ضمنی شناسانده می شوند; مانند آن قسم از شروح و حواشی کتاب های امامیه که پدید آورندگان آنها غیر امامی هستند.
3 ـ برخی آثار حاوی مطالبی است که نظر امامیه و اکثر علمای این مکتب با آن موافق نیست . باید ضمن معرفی روشن ساخت که این مطالب منعکس کننده دیدگاه بیشتر عالمان امامی نیست و نظر ویژه مولف اثر مزبور است .
4 ـ معرفی بسیاری از آثار ـ نه همه آنها ـ باید تفصیلی و گسترده و مشتمل بر این نکات باشد :
موضوع , زبان و نام دقیق و کامل کتاب و نیز نام هایی که به آن شهرت دارد یا باآن نام ها از آن اثر یاد می شود;
نام و لقب مولف یا مترجم و تاریخ تولد و وفات آنها;
ذکر نام مةهدی الیه ;
تاریخ دقیق شروع و پایان تالیف و این که آیا نویسنده در آن تجدید نظر کرده یا نه ;
ارزش علمی کتاب ;
خلاصه محتوای کتاب ;
روش مولف در تدوین و بخش بندی ;
کتاب هایی که از اثر مورد بحث به نحو محسوس و ملموس تاثیر پذیرفته اند;
ذکر همه نسخه های خطی و در مواردی اهم نسخه های خطی کتاب ;
یاد آوری منابع پژوهش بیشتر درباره کتاب ;
کتاب چاپ شده است یا نه بر فرض چاپ , تعداد چاپ ها , اوصاف و مشخصات دقیق آنها و در صورت عدم چاپ , ذکر آغاز و انجام ;
یاد کرد اجمالی شروح , حواشی , تعلیقه ها , ترجمه ها , تلخیص ها , مستدرک ها , ردیه ها و نظم کتاب ;
ذکر دیگر آثار نویسنده که در اثر مورد بحث , نام برده یا به آنها ارجاع داده است و نیز تصریح به عدم آن در صورتی که نامی از دیگر آثارش نبرده باشد;
ذکر مواردی که نویسنده در دیگر آثارش از اثر مورد بحث یاد کرده است ;
(دو مورد اخیر در صحت انتساب کتاب ها نقش اساسی دارد.)
فواید گوناگون علمی , تاریخی و کتابشناختی که از آثار استفاده میشود; مانند نام بردن و نقل از کتاب هایی که اکنون مفقودند.
5 ـ برای نشان دادن عظمت شیعه و آثار علمی اش نباید در فکر بالا بردن شما آثار شیعه بود. بلکه باید کیفیت عالی و محتوای ارزشمند آنها را تبیین کرد و این نکته در معرفی ها مد نظر قرار گیرد , هر چند تعداد مولفات کم باشد.
6 ـ در شناخت مولفان شیعی نباید به نوشته تذکره نویسان اکتفا کرد , زیرا چه بسا عالمی در ستار تقیه بوده است .
7 ـ در یافتن آثار عالمان شیعه نیز نباید به کتاب های تذکره , رجال و تراجم بسنده کرد , زیرا بسیاری از آثار شیعه در این گونه کتاب ها مذکور نیست , بلکه به مناسبت , در سایر کتاب ها از آنها نام برده شده است .
8 ـ بسیاری از آثار شیعه که نامشان در کتاب های تراجم و رجال آمده امروزه در دست نیست , ولی در بسیاری از کتاب ها مطالبی از آنها نقل شده است . در شناساندن این گونه آثار باید به کتاب هایی , مراجعه کرد که مطالب آنها را نقل کرده اند و نباید به ذکر نامشان و این که امروزه مفقود شده اند , بسنده کرد.
9 ـ سرگذشت کوتاه و متقن و مستند هر مولفی هنگام معرفی اولین اثر او , درج و هنگام معرفی آثار آن مولف , به مورد اول ارجاع داده شود. بهتر است تاریخ در گذشت هر نویسنده , نام آثار وی به اجمال ذکر شود تا یکجا فهرست آثار او قابل رویت و مراجعه باشد.
10 ـ برخی اصلاحات و عناوین ـ که موضوع یا نام یک کتاب خاص نیست ـ جداگانه به طور مشروح توضیح داده شود. چنان که مرحوم آقا بزرگ در الذریعه این کار را انجام داده است . مثلا عنوان های اجازات , تقریرات , اربعین و نیز تعریف دقیق علوم و...
ج ) روش تدوین
1 ـ کتاب ها به ترتیب الفبایی نام آنها معرفی میشوند و هرگاه دو یا چند کتاب دارای یک نام باشند , به ترتیب تاریخ وفات نویسندگان با تاریخ تالیف اثر مرتب می شوند. ملاک , نام صحیح کتاب یا نامی است که مولف بر آن نهاده و سایر اسامی , ولو مشهور باشند , به عنوان اصلی ارجاع داده میشوند.
2 ـ هر کتاب دارای یک شماره خواهد بود; آن هم جایی که معرفی میشود , و هنگام ارجاع سایر عنوان ها به عنوان اصلی , بدون شماره خواهد بود. از آغاز تا آخر همه مجلدات , شماره ها مسلسل است .
3 ـ بسیاری از کتاب ها دارای سبک و سیاق واحدند; مانند رساله ها و کتاب های جواب سئوالات , که مولفان نامی بر آنها ننهاده اند. در نتیجه در کتابشناسی ها نام های گوناگون بر آنها گذاشته اند. در این قبیل موارد , بهترین عنوان انتخاب , و سایر عنوان ها به آن ارجاع داده میشود.
4 ـ آثار وابسته , مانند شرح ها , مستدرک ها , ترجمه ها و ... ذیل معرفی هر اثر ذکر میشوند.
5 ـ نام آثار مشابه , ذیل هر معرفی ذکر میشود .
6 ـ با استفاده از ارجاعات دقیق و روشمند از تکرارهای بی ثمر پرهیز میشود.
7 ـ نمونه هایی از دستخط علمای شیعه و تصویر صفحاتی از نسخه های خطی مهم و معتمد , در مواضع مناسب , کلیشه میشود.
8 ـ در پایان هر جلد , انواع فهارس راهنما (از قبیل فهرست موضوعی , مثلا فهرست کتابهای فقهی , فلسفی , کلامی و... , فهرست تالیفات و آثار هر قرن , فهرست آثار مفقود , فهرست آثار موجود مخطوط , فهرست آثار فارسی , آثار عربی , و نیز دیگر زبانها) درج و پس از نشر همه مجلدات , چند جلد فهرست راهنما تدوین و چاپ می شود.
9 ـ در آغاز , یک جلد به عنوان مدخل و مقدمه , تالیف و چاپ می شود . شامل معرفی فهرست های نسخه های خطی جهان , معرفی کتاب های تراجم و رجال و تذکره و کتابشناسی , روش و چگونگی های کار تالیف کتابشناسی , توضیحاتی درباره تشیع و سابقه و خدمات و خاستگاه آن , « منشور عقاید شیعه » که به تایید اکثر عالمان طراز اول شیعه برسد و جلو سیل اتهامات مخالفان تشیع را بگیرد.
10 ـ این اثر به زبان فارسی تدوین , و سپس به زبان های عربی و انگلیسی ترجمه می شود و به هر سه زبان به صورت نشر الکترونیکی نیز عرضه خواهد شد.
د) چند تذکر
1 ـ به سازمان رسیدن این طرح , کار یک یا دو یا ده نفر نیست ; بلکه باید عده زیادی از اهل خبره در دانش های گوناگون , که با چگونگی های کار نیز آشنا باشند , این اثر را تدوین کنند و هر کدام به معرفی کتاب های مربوط به رشته خود بپردازند.
2 ـ پیش بینی می شود حجم چنین اثری حدود سی جلد در قطع رحلی مانند دانشنامه جهان اسلام و هر جلدی هفتصد صفحه و جمعا بیش از بیست هزار صفحه رحلی , شود.
3 ـ در کتاب ارزشمند ذریعه با همه عظمتی که دارد حدود پانزده درصد این طرح عملی شده است .
4 ـ برای زودتر به ثمر رسیدن کار می توان مرحله اول اجرای طرح را مثلا به آثار شیعه تا پایان سده دهم محدود کرد. و بقیه آثار را در دوره دوم اجرای طرح معرفی کرد , که در این صورت می توان در حدود ده تا پانزده سال , مرحله اول طرح را اجرا کرد. و پیش بینی میشود در صورت وجود امکانات و همکاری حدود یک صد نفر محقق , این کار طی بیست سال به سرانجام برسد.
5 ـ « طرح تفصیلی تدوین کتابشناسی بزرگ شیعه » هشت سال پیش یعنی به سال 1376 به قلم این بنده به صورت کتابی منتشر شد و اکنون موسسه کتابشناسی بزرگ شیعه تاسیس و عملا مقدمات کار به فضل و عنایت الهی شروع شده است :
بعزمه دونها العیوق منزله
وساعد لیس تثنیه الملمات
اذا ما کنت فی امر مروم
فلا تقنع بما دون النجوم
فعالیتهای جنبی
الف ) تاسیس کتابخانه تخصصی فهارس نسخ خطی , و کتابشناسیها.
ب ) تاسیس کتابخانه بزرگ آثار شیعه ; یعنی حداقل یک نسخه از همه آثار شیعه (اعم از خطی و چاپی ) تهیه و در این کتابخانه نگهداری و در معرض دید و استفاده پژوهشگران قرار خواهد گرفت .
ج ) تدوین فهرستگان جهانی نسخه های خطی آثار شیعه .
مستدعی است هرگونه نظر یا پیشنهادی در این زمینه دارید , با ما به این نشانی در میان بگذارید :
قم : ص پ 37185,916 , موسسه کتابشناسی بزرگ شیعه
تلفاکس : 7742850
تلفن : 7736568
پست الکترونیک : (I mokhtar @ noornet.net : (E - mail