ظهور، سقوط، اعدام

حسین عبدالهی
دیکتاتور عراق در دادگاه ویژه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای در بغداد محکوم به اعدام با طناب دار شد. دادگاه بغداد که پرونده قتل‌عام حدود ‌150 تن از ساکنان روستای شیعه‌نشین دجیل در سال 1982 را بررسی کرد، جرم صدام را "جنایت علیه بشریت" دانست.
مجازاتی که دادگاه ویژه عراق برای صدام تعیین کرد، به همان گونه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای بود که انتظارش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رفت. وکیل صدام چند ساعت پیش از اعلام رأی دادگاه گفت که موکلش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید آماده است تا بدون‌ تر‌س و با شرافت بمیرد. دادگاهی دیگر نیز در انتظار صدام است. در این دادگاه قرار است صدام به اتهام قتل‌عام کردها در شمال عراق محاکمه شود. صدام باید در دادگاههایی دیگر نیز پاسخگو باشد: به خاطر تعقیب و قتل مخالفان رژیم، به خاطر اشغال کویت و به خاطر جنگ علیه ایران در فاصله سالهای ‌1980 و 1988 صدام طی دو دهه حکمفرمایی بر عراق با استفاده از شیوه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های خشونت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بار و مواضع سازش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ناپذیر، این کشور را در جهان مطرح ساخت. سیر صعودی صدام به راس حکومتی مطلقه در عراق در زادگاه او تکریت در مرکز عراق آغاز شد.
صدام پس از پیوستن به حزب زیرزمینی بعث عراق در سوءقصد به جان ژنرال‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌قاسم، حاکم نظامی وقت عراق شرکت کرد اما این سوءقصد ناکام ماند. اما در کشوری که سیاست همواره یک بازی خشونت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بار بود، استعداد صدام در این زمینه به سرعت امکان صعود او به راس هرم قدرت را فراهم کرد. صدام در سال 1959 مجبور شد از عراق بگریزد و چهار سال را در قاهره در تبعید سپری کرد. زمانی که حزب بعث بالاخره در سال 1986 زمام قدرت را به دست گرفت، او به عنوان مرد شماره دو پس از ژنرال احمد‌حسن ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌البکر سر برآورد. اما صدام که اعمال‌کننده اصلی قدرت در پشت پرده بود، در سال 1979 حسن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌البکر را از قدرت کنار زد و حکومتی بر مبنای رعب و وحشت را بنا نهاد. تنها یک سال پس از رسیدن به قدرت، او عراق را وارد یک ماجراجویی عظیم و خطرناک ساخت. او که خود را رهبر تازه عراق و قهرمان اعراب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دانست، ارتش خود را به آن سوی مرزهای غربی کشور به داخل ایران سرازیر ساخت تا به خیال خود تهدید بالقوه انقلاب نوپای اسلامی ایران را خنثی کند.
این جنگ فاجعه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بار هشت‌سال به طول انجامید و جان میلیون‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها نفر را گرفت. امریکا از جنگ صدام علیه ایران حمایت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد. آمریکایی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها کارنامه حقوق بشر حکومت صدام را نادیده گرفتند و در مقابل فجایعی مانند بمباران شیمیایی و روستاهای کرد در حلبچه سکوت اختیار کردند. پس از آتش بس سال 1988 با ایران، تقلای بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌وقفه صدام حسین برای حفظ استیلای خود در منطقه شدت یافت. عراق اقدام به تولید موشک‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های دوربرد کرد و کارشناسان آن کشور برنامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بلند پرواز‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌انه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای را برای دستیابی به سلاح‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اتمی، میکروبی و شیمیایی آغاز کردند. صدام حسین حتی خبرنگار ایرانی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاصل هفته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نامه "آبزرور" لندن را که در مورد برنامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تسلیحاتی عراق گزارش تهیه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد به جرم جاسوسی بازداشت و علی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رغم مخالفت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بین‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌المللی اعدام کرد. اما جنگ ایران اقتصاد عراق را فلج ساخته ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بود و رهبر عراق سخت تقلا می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد درآمد نفتی کشور را افزایش دهد. او پس از متهم کردن کویت به پایین آوردن قیمت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های نفت به این کشور حمله و آن را بخشی از عراق اعلام کرد. ارتش آمریکا عراق را از کویت بیرون راند. این جنگ هم تبعات فاجعه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌باری برای عراق داشت. چندین هفته بمباران توسط نیروهای تحت رهبری آمریکا، که صدام حسین آن را مادر همه جنگ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها نامید، تاسیسات زیربنایی عراق را ویران کرد. نیروهای عراقی به هنگام عقب‌نشینی از کویت چاه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های نقت این کشور را به آتش کشیدند که باعث بروز فاجعه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای زیست محیطی در خلیج فارس شد. از طرف دیگر یورش متعاقب زمینی برای بیرون راندن نیروهای عراقی از کویت به کشته و زخمی شدن هزاران سرباز عراقی انجامید. در مقابل، عراق به امید برانگیختن واکنش اسرائیل و دامن‌زدن به یک جنگ بزرگ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تر منطقه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای به حمله موشکی علیه عربستان سعودی و اسرائیل دست زد. اما تنها با تکاپوی آمریکا بود که اسرائیل از واکنش متقابل خودداری کرد.
این‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بار، اشتباهات فاحش رهبر عراق به تبعات گسترده داخلی منجر شد. شیعیان جنوب عراق با تشویق رئیس‌جمهور وقت آمریکا، علیه او شورش کردند. اما در حالی که صدام حسین با بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رحمی تمام شیعیان را سرکوب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد تا بار دیگر مهار قدرت در جنوب کشور را در دست گیرد. قدرت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های غربی تنها شاهد این حوادث فاجعه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بار بودند. در شمال نیز او به کردهای شورشی حمله کرد. میلیون‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها نفر به کوهستان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سرد گریختند و نیروهای غربی مجبور شدند. بخشی از شمال عراق را " ناحیه حفاظت شده" اعلام کنند که به وسیله نیروهای هوایی آمریکا و انگلیس اعمال می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شد. سال بعد، نیروهای غربی در جنوب نیز یک منطقه پرواز ممنوع اعلام کردند تا شیعیان را از حملات هوایی صدام مصون بدارند. اما سرافکندگی صدام پس از اخراج از کویت پایان نیافت. سازمان ملل متحد او را وادار کرد کلیه سلاح‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های کشتار جمعی خود را نابود کند. اما مانع‌ تر‌اشی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مستمر او در کار بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل متحد به حملات هوایی مشترک آمریکا و انگلیس علیه اهداف عراقی در سال 1998 منجر شد. تحریم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سفت و سخت بین‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌المللی در سال‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های پس از جنگ خلیج به قوت خود باقی ماند و اقتصاد عراق را فلج ساخت که در نهایت واحد پول عراق را در آستانه فروپاشی قرار داد. انتخاب بوش به ریاست‌جمهوری آمریکا در سال2000فشارهای آمریکا بر صدام حسین را افزایش داد. واشنگتن درآن زمان علنا از "تغییر رژیم" در عراق صحبت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد و به دنبال حملات 11 سپتامبر، آمریکا عراق را یک کشور یاغی خواند. بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل متحد که در سال 1998 عراق را‌ تر‌ک کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بود در ماه نوامبر سال 2002 به عراق بازگشتند و جستجوی خود را از سر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرفتند. عراق شماری از موشک‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های خود را نابود کرد و گفت ذخایر عامل بیماری سیاه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌زخم را نیز نابود کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌است. شاهدی برای اثبات این ادعا ارائه نکرد. با این حال‌ تر‌دید درباره ادعاهای صدام به خصوص در آمریکا و انگلیس که خواستار حمله به عراق بودند کاملا برطرف نشد. نیروهای ائتلافی بالاخره در ماه مارس سال 2003 علی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رغم عدم تصویب قطعنامه تازه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای در سازمان ملل دایر براقدام نظامی، به عراق حمله کردند. نتیجه چنین نبردی هرگز مورد‌ تر‌دید نبود. حکومت صدام با پایانی خشونت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بار صحنه را‌ تر‌ک کردو رهبر عراق ناپدید شد. از آن زمان وی بزرگ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ترین فراری عراق محسوب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شد. بدبینی و وسوسه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ جنون‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آمیز به قدرت و ثروت از مشخصات بارز حکومت صدام بود. مجسمه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و عکس‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های صدام در هرگوشه و کنار عراق دیده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شد. او که همیشه نگران جانش بود، شب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها جای ثابتی نداشت و مکررآ تغییر مکان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داد او حتی با استفاده از هشت بدل که با جراحی پلاستیک به او شباهت یافته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بودند، از خود حفاظت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد. او به کمک نیروهای مسلح و شبکه پیچیده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای از سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اطلاعاتی امنیتی برعراق حکومت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد. هر چند صدام در آمال‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های خود برای متحد ساختن اعراب تحت رهبری خود ناکام ماند، اما تا آخرین روز حکومت، ذره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای از حس سرکشی و خشونت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌طلبی او کاسته نشد. روشن نیست که رای اعدام صدام چه پیامدهایی برای عراق خواهد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داشت. برخی کارشناسان تصریح کردند که احتمال دارد که خشونت و چندپارچگی در عراق افزایش یابد. ممکن است که افراطی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها برشدت حمله‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های خود بیافزایند، چون هنوز هم صدام در نزد آنان از اعتبار برخوردار است. دیروز برای مردم عراق روزی تاریخی بود. پس از سال‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها مشقت و رنج جنایات‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های صدام سرانجام حکم اعدام وی صادر شد و هزاران عراقی به ویژه شیعیان این کشور به جشن و پایکوبی در خیابان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها پرداختند. اما نباید جنایتهای صدام علیه ایران در جنگ تحمیلی فراموش شود. به هرحال انعکاس خبر اعدام صدام برای مردم ایران به ویژه برای خانواده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های شهدا، جانبازان و اسیران پیش از دیگران تاریخی و شیرین است.