مجلس اول

مجلس اول
با پیروزی مشروطه‌خواهان و امضای فرمان مشروطه از سوی مظفرالدین شاه، مشروطه خواهان با‌ تر‌جمه نظام‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های انتخابات پارلمانی کشورهای اروپایی با نظام نامه انتخابات ایران را در 32 ماده تنظیم کردند. شاه بیمار قاجار پس از چندی امتناع بالاخره ناگزیر از امضای فرمان انتخابات شد و هیأت نظارتی بر انتخابات مجلس مرکب از درباریان، شاهزادگان، علما و تجار و اصناف‌ تر‌تیب داد. از آنجا که بر اساس نظام‌نامه انتخابات مجلس، انتخابات طبقاتی بود، انتخاب‌کنندگان به شش طبقه شاهزادگان قاجار، اعیان و اشراف، علما و طلاب، ملاکین و فلاحین، تجار و اصناف تقسیم شدند. تعداد وکلا160 نفر تعیین شده و تا200 نفر قابل افزایش بود. در نظام‌نامه مذکور آمده بود که مجلس می‌تواند با حضور 61 نفر- به تعداد نمایندگان تهران- به منظور تسریع در تشکیل افتتاح شود. شرایط رأی‌دهندگان نیز از این قرار بود: داشتن مالکیت با ارزش هزار تومان و مکان کسب برای اصناف، تابعیت ایران، باسواد بودن، معروفیت محلی، نداشتن شغل دولتی و حداقل30سال و حداکثر70 سال سن نیز از شرایط انتخاب شوندگان بود. ناگفته نماند که زنان در آن دوره نه حق رأی دادن داشتند و نه حق انتخاب شدن.‌ تر‌کیب نمایندگان تهران که 60 نفر از اعضای مجلس را شامل می‌شد، عبارت بود از چهار تن از شاهزادگان قاجار، چهار تن از علما و روحانیون، 10 نفر از مالکان و زمینداران و 32 نفر از اصناف و پیشه‌وران، با حضور این60 نفر و یک نفر نماینده ورامین نخستین مجلس شورای ملی با سلام رسمی در‌14مهرماه 1285 افتتاح شد. مراسم افتتاح در کاخ گلستان و با حضور مظفرالدین شاه، شاهزادگان، درباریان و دولتمردان، علما و روحانیون، اعیان و نمایندگان سیاسی سایر دول برپاشد. این کاخ مکان موقت تشکیل جلسات بود که وکلا در آن محل روی زمین نشسته و جلسات را برگزار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کردند. دوماه بعد مظفرالدین شاه محل «دارالشورای کبری» کاخ و باغ بهارستان را به مجلس شورای ملی اختصاص داد.
جریان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی در مجلس اول
وکلای نخستین مجلس شورای ملی به دو دسته تقسیم می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شدند. نیمی از نمایندگان مشروطه‌خواه، شامل رجال سیاسی و علما و روحانیون بودند که اقدامات آنها سیاست مجلس را تعیین می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کردو نیم دیگر که به این نیمه تأسی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد، عبارت بودند از نمایندگان اصناف که عمدتاً از امور سیاسی دور بی‌اطلاع بودند. علاوه بر این مجلسیان به دو گروه تندرو و معتدل نیز تقسیم می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شدند. اقلیت تندرو مجلس به زعامت تقی‌زاده و وکلای انجمن تبریز، حزب دموکرات را در دوره دوم مجلس تشکیل داد که بعدها به نام «اجتماعیون عامیون» تغییر نام داد و به مبانی سیاسی سوسیال دموکراسی اروپا گرایش داشت. گروه معتدل نیز که اکثریت مجلس را داشت، مشروطه خواهان، رجال سیاسی و علمای روحانی را شامل می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شد. تعداد اعضای هر یک از این دو جریان– که بعدها در مجلس نام فراکسیون گرفت– در اسناد مختلف تاریخی، متفاوت ذکر شده است.
کارنامه مجلس اول
عمده‌‌ترین مسائل در کارنامه مجلس اول از این قرار است: 1- تشکیل کمیسیونی برای تهیه نظام‌نامه مجلس 2- تشکیل کمیسیونی برای تدوین قانون اساسی که متن آن را در 51 ماده برگرفته از‌ تر‌جمه قانون اساسی ممالک اروپا بویژه قانون اساسی فرانسه بود؛ تهیه کرد. در قانون اساسی مشروطیت دو مجلس قانونگذاری، شورا و سنا در نظر گرفته شده بود. مجلس سنا متشکل از شش نماینده بود که نیمی از آنان سناتورهای انتصاب شده از جانب شاه و30 نفر دیگر با آرای مردم انتخاب می‌شوند. قوانین به تصویب هر دو مجلسین شورا و سنا می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسید.
3- تشکیل کمیسیون تدوین متمم آیین‌نامه که به فاصله یک سال پس از تصویب قانون اساسی، متمم آن را در 107 ماده تدوین کرد. اولین ماده از این متمم اعلام اسلام و تشیع به عنوان مذهب رسمی برای برقراری و انطباق قوانین با دین اسلام بود. این متمم جایگاه و حدود اختیارات مجلس را تبیین و از اختیارات شاه و دولت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کاست. به همین دلیل شاه با آن مخالفت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد و حاضر به امضای آن نشد، اما مردم در کنار مجلس قرار گرفتند. مجلسیان مشروطه خواه نیز به مدت 40 روز در مجلس تحصن کردند تا بالاخره محمدعلی شاه مجبور به امضای آن شد. 4- تشکیل کمیسیسون مالیه که به تقلیل مستمری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های گزاف پرداخت و حتی مستمری شاه را نیز تعیین کرد. این اقدام مجلس تنش میان دولت و شاه با مجلس را بیشتر کرد، اما مجلس تجدید بودجه مستمری دربار از شاه گرفته تا شاهزادگان و اشراف که از محل خزانه مملکت تأمین می‌شد را با قدرت به انجام رساند.
5- منع واگذاری امتیازات اتباع ایران به اتباع خارجه. همچنین مجلس در مخالفت با قراردادهای استعماری و اعطای امتیاز به خارجی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، با امتیاز نفت دارسی مخالفت کرد.همچنین بر انعقاد قرارداد 1907 میان روسیه و بریتانیا رأی داد.
6- ایستادگی در برابر حکام و خوانین مستبد و سلب مقام مخالفان مشروطه همچون برکناری ظل السلطان، حاکم اصفهان و آصف الدوله حاکم خراسان و عزل کامران میرزا از وزارت جنگ
7- انتشار اولین روزنامه آزاد به مدیریت محمد صادق طباطبایی که از تفتیش و نظارت دولت معاف بود.
مجموعه آنچه در این کارنامه آمد، سبب شد تا محمدعلی شاه که بارها بر وفاداری خود با مشروطه قسم یاد کرده بود، مخالفتش با مجلس را تشدید کند. او در همین راستا از نمایندگان مجلس برای حضور در مراسم جشن تاجگذاری خود که تمامی مقامات رسمی کشور در آن حضور داشتند، ممانعت کرد، اما نهایتاً مجلس توانست تصویب قوانین بلدیه، آزادی مطبوعات، انجمن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های ایالتی و ولایتی، رشوه و مجازات آن، انجمن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تجارتی، مقرری دربار سلطنتی و... را در کارنامه خود به ثبت رساند.
پایان مجلس اول
مجلس اول که دوره آن دوساله بود، تنها توانست به مدت یک سال و هشت ماه و 17 روز نخستین پارلمان در ایران را تجربه کند، چرا که این مجلس در دوم تیرماه 1287 به توپ بسته شد و وکلای برجسته این مجلس به شهادت رسیده و محبوس شدند و دوره اول مجلس شورای ملی منحل شد. این در حالی بود که شاه از چهاردهم خردادماه (حدود یک ماه قبل از به توپ بستن مجلس) عملاً خود را برای جنگ با مشروطه آماده کرده بود و توپ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایش را از دوم تیرماه در مقابل مجلس مستقر نموده بود. در نبود مجلس، اجلاسی از نمایندگان مجلس اول، بزرگان موردقبول مردم، علما و مجتهدان و 25 نفر از آزادیخواهان مجلس شورای ملی منعقد شد. مجلس عالی در نخستین جلسه خود محمدعلی شاه را به علت پناه بردن به سفارت روس از سلطنت خلع کرده و پس از آن ولیعهد 13 ساله او (احمد میرزا) به سلطنت منصوب شد. عضدالملک – رئیس ایل قاجار – به نیابت سلطنت انتخاب شد. کمیسیون‌– مجلس‌– عالی همچنین به تعیین دولت جدید و مقدمات انتخابات مجلس دوره دوم پرداخت.