رئیس‌جمهور «سابق»

محمدعلی ابطحی
آقای خاتمی‌ فعلاً فقط رئیس‌جمهور سابق است. در کشورهای جهان سوم، معمولاً این عنوان وجود ندارد؛ یا فردی رئیس‌جمهور است یا مرحوم رئیس‌جمهور یا رئیس‌جمهور تبعیدی. آقای خاتمی‌ بعد از پایان دوره هشت ساله ریاست جمهوری در دنیا با نگاهی متفاوت از یک رئیس‌جمهور سابق مورد توجه ویژه قرار گرفته است. دلایل این توجه ویژه عبارت است از:
۱ـ آقای خاتمی‌ یک دیندار و بلکه مبلغ یک اندیشه دینی است. کسانی که از پای‌بندی به عقاید دینی خود توبه می‌کنند، از کانون توجه ویژه جهان حذف می‌شوند؛ این یک واقعیت انکارناپذیر است که دین، به خصوص در تحولات دنیای معاصر فصل تعیین‌کننده‌ای را به خود اختصاص داده است.
۲ـ آقای خاتمی‌ به برش متفاوتی از اسلام اعتقاد دارد که در آن گفت‌وگو و بحث می‌تواند جایگزین خشونت باشد. این قرائتی از اسلام است که امروز اکثریت خاموش جهان اسلام آن را راه نجات خود می‌شناسند ولی متاسفانه صدای بلندتری که از جهان اسلام به گوش می‌رسد، صدای صاحبان مکتب خشونت است که نه به دیگران رحم می‌کنند و نه به خود مسلمانان. ایده‌پردازی گفت‌وگوی تمدن‌ها، اگرچه در داخل کشور با استقبال مواجه نشد و مخالفان آن قدرت گرفتند. اما دنیایی که خود را قربانی افکار و اندیشه‌های خشن دینی می‌دید، بهترین راه برون‌رفت از وضع فعلی را در ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها یافت و از آن استقبال کرد.
۳ـ آقای خاتمی‌ روشنفکر است. می‌داند که قواعد زندگی جمعی در دنیای فعلی چیست و تلاش می‌کند که با قواعد این زمین بازی کند. در دنیای فعلی باید باور داشت که فقط می‌توان جمعی زندگی کرد. مرزها معنای سابق خود را از دست داده اند. کسی که به این مهم و لوازم آن پای بند باشد می‌تواند در دنیا و در میان «جمع» بشری حضور پیدا کند و از دیدگاه‌هایش دفاع نماید. تفاوت اصلی سیاست خارجی دوران آقای خاتمی‌ با وضع فعلی نیز در این باور نهفته است.
۴ـ و نهایتاً این که آقای خاتمی‌ رئیس‌جمهور ایران بوده است. رئیس‌جمهوری ۸ ساله یعنی آشنایی دقیق با کشورداری.
اینکه فرد نظریه‌پرداز با مشکلات جاری و واقعی دست و پنجه نرم کرده باشد، بسیار پر اهمیت است. نظریه‌پردازی در خلأ و مدیریت اجرایی بدون پشتوانه فکری، هر دو برای مدیریت هر جامعه‌ای مضر است. جمع شدن این دو عنصر در آقای خاتمی‌ باعث می‌شود تا دیدگاه‌های واقع‌بینانه‌ای به دنیا ارائه کند. به این دلایل آقای خاتمی‌ پس از ریاست جمهوری در دنیا نقش ویژه‌ای پیدا کرده است. تاکنون و در این مدت کوتاه رئیس‌جمهور سابق به آلمان، اتریش، اسپانیا، لبنان، مالزی و قطر دعوت شده و در همه این کشورها از نظریاتش در محافل علمی‌ و آکادمیک دفاع کرده است.
این بار سخنان آقای خاتمی‌ در کنار سایر دیدگاه‌ها و نه از جایگاه برتر قدرت ریاست جمهوری شنیده می‌شود. این فرصت خوبی برای آقای خاتمی‌ است که بتواند یکی از اصلی‌ترین سخنگویان اسلامی ‌شود که دنیا منتظر شنیدن این قرائت از اسلام است. به قول خود آقای خاتمی‌ «البته» ایشان نیز باید به این نکته توجه داشته باشد که جهان این بار از آقای خاتمی‌ انتظار دارد که بدون توجه به محذورات دوران ریاست جمهوری، صریح و شفاف دیدگاه‌های فکری خودش را اعلام و از آن دفاع نماید.