انرژى اروپا درانحصار روسیه

از زمان روى کار آمدن دیمیترى مدودف به عنوان ریاست جمهورى روسیه، تحرکات و اقدامات زیادى جهت نمایش یک سیاست خارجى پویا و فعال صورت گرفته است. از جمله این تحرکات مى توان به سفرهاى رئیس جمهور روسیه به دو کشور آذربایجان و ترکمنستان اشاره نمود. آذربایجان و ترکمنستان علاوه بر آنکه در حاشیه دریاى خزر قرار دارند، از منابع مهم انرژى نیز برخوردار هستند. به نحوى که روابطى پایدار و غیر تنش زا با دو کشور فوق مى تواند به خرید گاز باکو و عشق آباد توسط مسکو و فروش آن به کشورهاى اروپایى منجر شود. به گزارش ایراس بدین ترتیب روسیه با خرید گاز کشورهاى منطقه، از یک سو ایجاد رابطه مستقیم میان کشورهاى منطقه با اروپا را منتفى مى نماید و همچنان به عنوان یک واسطه میان منطقه و اروپا به ایفاى نقش مى پردازد و از سوى دیگر حاکمیت انحصارى خود در خصوص صادرات انرژى به اروپا را نیز حفظ مى کند. از این رو سفر مدودف به کشورهاى آذربایجان و ترکمنستان، به خصوص با توجه به توافق هاى مهمى که در زمینه انرژى با هر دو کشور صورت گرفته است، از اهمیت بسیار بالایى برخوردار است.
گاز آذربایجان در سبد روسیه
اگر چه پوتین بر خلاف سلف خود یلتسین، موفق به عادى سازى روابط روسیه با آذربایجان شد، با این حال روابط مسکو و باکو همچنان از اهمیت و جایگاه کمترى نسبت به قبل برخوردار است. این روابط که تا حد زیادى به مناسبات روسیه با ارمنستان بستگى دارد، طرفین را با چالش هاى گوناگونى مواجه ساخته است. به نحوى که مى توان گرایش هاى غرب گرایانه باکو را حاصل روابط مطلوب روسیه و ارمنستان دانست. البته عکس این قضیه نیز صادق است و مى توان روابط خوب مسکو و ایروان را نتیجه گرایش هاى غرب گرایانه آذربایجان تلقى کرد. به هر روى سفر دیمیترى مدودف به آذربایجان و مذاکرات وى با الهام على یف، حول مسائل و محورهاى گوناگونى صورت گرفت که از آن جمله مى توان به مواردى نظیر مذاکره درباره خرید بخش عمده اى از گاز تولیدى جمهورى آذربایجان، بررسى راهکارهاى افزایش سطح همکارى هاى سیاسى، اقتصادى و نظامى دو کشور، تبادل نظر درباره نظام حقوقى و امنیت دریاى خزر و بررسى کندى روند مذاکرات صلح گروه میانجیگران سازمان امنیت و همکارى اروپا در حل مناقشه قره باغ اشاره کرد. علاوه بر این درپایان مذاکرات روساى جمهور دو کشور، ضمن امضاى «بیانیه دوستى و شراکت استراتژیک بین روسیه و آذربایجان»، چندین توافقنامه نیز در خصوص مسائل مختلف منعقد شد. بر این اساس وزراى امور خارجه دو کشور، توافقنامه اى درباره امور بایگانى منقعد کردند و وزراى کشور دو طرف نیز به امضاى یادداشت تفاهمى درباره همکارى در زمینه محافظت از بارهاى ترانزیتى پرداختند. علاوه بر این توافقنامه اى درباره همکارى در مبارزه با تخلفات گمرکى و یک یادداشت همکارى در زمینه خصوصى سازى دارایى هاى دولتى و اداره آنها منعقد گردید. در این بین مهمترین محور مذاکرات طرفین به انرژى و مخصوصا خرید گاز آذربایجان توسط روس ها اختصاص یافت. به نحوى که توافق هاى اولیه براى خرید بخش عمده اى از گاز جمهورى آذربایجان حاصل شد. اگر چه به جزئیات این توافق اشاره نشده اما روسیه آمادگى خود را مبنى بر خرید هر میزان ممکن گاز، از جمهورى آذربایجان را اعلام نموده است. بر این اساس روسیه درصدد است که تمام گاز تولیدى گام دوم حوزه گازى «شاه دنیز» جمهورى آذربایجان را خریدارى کند. از این حوزه گازى که در سال ۲۰۱۳ به بهره بردارى مى رسد، سالانه حدود ۲۰ میلیارد متر مکعب گاز برداشت خواهد شد.
روسیه مهمترین خریدار گاز ترکمنستان
ترکمنستان که در زمره فقیرترین جمهورى هاى استقلال یافته از اتحاد جماهیر شوروى محسوب مى شود، علاوه بر داشتن منابع نفتى قابل ملاحظه، از لحاظ ذخایر گاز طبیعى نیز در میان پنج کشور برتر جهان قرار دارد. بر این اساس علیرغم آنکه بخش عمده اى از منابع درآمدى ترکمنستان از طریق صدور گاز تأمین مى شود، با این حال این کشور به سبب فقدان خطوط لوله صادراتى و اختلاف میان کشورهاى حاشیه دریاى خزر ـ پیرامون وضعیت قانونى این دریاچه نفت خیز ـ در بهره گیرى از ذخایر نفت و گاز خود موفق نبوده است. این امر که باعث تردید شرکت هاى خارجى براى سرمایه گذارى در بخش انرژى ترکمنستان شده است، از یک سو اقتصاد ترکمنستان را در حالت رکود باقى گذاشته و از سوى دیگر ایران و روسیه را به مهمترین خریداران و شرکاى گازى ترکمنستان مبدل کرده است. با این حال سیاست هاى عشق آباد در خصوص انرژى و صدور گاز از زمان مرگ «صفر مراد نیازف» در سال ۲۰۰۶ و روى کار آمدن «قربانقلى بردى محمداف» به عنوان رئیس جمهور، دچار تغییر و تحول شده است. بر این اساس رئیس جمهورى ترکمنستان بر توسعه صنعت نفت و گاز کشور متبوع خود تأکید کرده و توسعه میادین گازى با حضور شرکت هاى مهم بین المللى را از اولویت هاى کارى خود قرار داده است. در این راستا وى بارها تصریح کرده که اقدامات گسترده اى در زمینه توسعه میادین گازى و متنوع سازى مسیرهاى انتقال گاز در دست انجام است. به همین سبب رئیس جمهور روسیه نیز در دیدار رسمى خود از ترکمنستان، دسترسى به منابع انرژى این کشور را از اولویت هاى کارى خود قرار داد. در حال حاضر علیرغم آنکه روسیه مهمترین خریدار گاز ترکمنستان است، با این حال روس ها گاز ترکمنستان را به قیمتى بسیار پایین تر از قیمت بازار مى خرند. به عنوان نمونه در شش ماهه نخست سال ،۲۰۰۸ روسیه در ازاى هر ۱۰۰۰ متر مکعب گاز به ترکمنستان ۱۳۰ دلار پرداخت کرده و در عوض هر ۱۰۰۰ متر مکعب گاز خود را به قیمت ۳۷۰ دلار به کشورهاى اروپایى فروخته است. همین مسأله باعث شده که ترکمن ها به فکر ایجاد راه هاى دیگرى جهت صدور گاز خود برآیند و در این راستا یک بار دیگر، پروژه «تاپى» میان کشورهاى ترکمنستان، افغانستان، پاکستان، هند و چین و همچنین «خط لوله نابوکو» که گاز ترکمنستان را بدون مداخله روسیه به اروپا مى رساند را مطرح کنند. با این حال روس ها که همچنان خواهان حفظ حاکمیت انحصارى خود بر انرژى اروپا هستند، سعى کردند طى توافق جدیدى، نظر عشق آباد را به سوى خود جلب کنند. بر این اساس در توافقنامه اى که میان سران دو کشور منعقد گردید، مقرر شد که روسیه از سال ،۲۰۰۹ بهاى گاز خریدارى شده از ترکمنستان را به نرخ بازار پرداخت کند. بدین ترتیب توافق فوق را مى توان یک اقدام پیشگیرانه و هوشمندانه از سوى روس ها به حساب آورد. به خصوص که طى روزهاى گذشته و در سفر نمایندگان اتحادیه اروپا به ترکمنستان، مقامات ترکمن از تمایل خود مبنى بر صدور سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعى به طور مستقیم و بدون عبور از روسیه به اروپا خبر داده و به این منظور از سه گزینه نیز یاد کرده بود. نخستین گزینه به مسیرى که از طریق دریاى خزر، ترکمنستان را به آذربایجان متصل مى کند، مربوط مى شد. در دومین گزینه، صادرات گاز ترکمنستان از طریق قزاقستان به آذربایجان مطرح بود و سومین گزینه به حمل گاز مایع توسط کشتى هاى مخصوص باز مى گشت.
حفظ حاکمیت انحصارى
روس ها در پى حفظ حاکمیت انحصارى خود بر بازار گاز اروپا هستند و در این راستا از هیچ تلاشى فروگذار نمى کنند. بر این اساس مسکو سعى مى کند با خرید گاز کشورهاى منطقه، مسأله احداث خطوط لوله و یا مسیرهاى نوین را براى صادرات گاز کشورهاى منطقه، کاهش دهد و بدین ترتیب همچنان به عنوان یگانه صادرکننده انرژى به اروپا تلقى گردد. بر این اساس توافق روس ها با آذرى ها در خصوص حوزه گازى «شاه دنیز» و همچنین توافق با ترکمن ها در خصوص بهاى گاز، از یک سو مى تواند از تلاش هاى آذربایجان و ترکمنستان براى احداث مسیرهاى جایگزین به منظور فروش گاز خود بکاهد و از سوى دیگر مى تواند روسیه را همچنان به عنوان بازیگرى مهم در عرصه تعاملات جهانى به خصوص در زمینه انرژى نگاه دارد. به ویژه که در حال حاضر هم کشورهاى اروپایى بر تکثر منابع واردات مواد انرژیک و رفع انحصار روسیه تأکید مى ورزند و هم کشورهاى منطقه خواهان صدور منابع انرژى خود بدون واسطه و حضور مستقیم روسیه هستند. از این رو به نظر مى رسد روس ها با انعقاد توافق هاى نوین با کشورهایى نظیر آذربایجان و ترکمنستان، سعى دارند احداث مسیرهاى جایگزین خطوط لوله ها ى روسى را به تعویق اندازند و همچنان از حاکمیت انحصارى خود بر گاز، در برابر اروپا استفاده نمایند.