خلاقیت و نوآوری، بایدها و نبایدها

ابراهیم فراهانی

انقلاب اسلامی مهمترین نوآوری در عصر حاضر می‌باشد که با تلاش و مجاهدات فراوانی امام خمینی (ره) و پیروانش پا به عرصه وجود گذاشت. هم‌اکنون بعد از گذشت حدود 30 سال از آغاز آن با همه زحماتی که مسئولان و مردم متحمل شده‌اند، درخت انقلاب هنوز به شکوفایی کامل نایل نشده است و امید است با استمرار در راههای صحیح و دوری از اشتباهات و استعانت از پروردگار عالم و تلاش مجدانه و خستگی‌ناپذیر نسل امروز انقلاب، میوه‌های این درخت تنومند به کام ملت ایران و آزادیخواهان جهان شیرین و گوارا آید.

نوآوری، خلق امر جدیدی است که یک هدف معین را دنبال کند و به اجرا رساند. هر امر تجدیدنظر شده‌ که طراحی و به حقیقت درآمده باشد و موقعیت سازمان را در مقابل رقبا مستحکم کند و نیز یک برتری رقابتی بلندمدت را میسر نماید نوآوری است.

خلاقیت و نوآوری دو مفهوم متفاوت هستند. خلاقیت آوردن وسیله جدید به مرحله وجود است و اما نوآوری، آوردن آن وسیله جدید به مرحله استفاده است.

در این نوشتار به علل شکست نوآوری، ویژگیهای سازمان خلاق، شرایط ایجاد خلقیت و نوآوری، روشهای ایجاد نوآوری و ویژگیهای فرد خلاق اشاره می‌کنیم. امید است مسئولان به خصوص توده‌های مردم با مطالعه و تحقیق به اجرای هر چه بهتر کارهای محوله و وظایف خود بپردازند تا در پایان سال 1387 شاهد جهش مناسبی در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی‌مان باشیم و امید که با خواست خداوند متعال نوآوری و پیشرفت منظم از امور جاری زندگی ما شود.

عوامل شکست نوآوری:

1- نبود فرهنگ حمایت از نوآوری

2- احساس مالکیت نکردن و از خود ندانستن سازمان توسط مدیران

3- فقدان یک فرآیند گسترده و فراگیر جهت نوآوری

4- تخصیص ندادن منابع کافی برای این فرآیند

5- عدم ارتباط بین پروژه‌ها و طرحها با استراتژی سازمان

6- صرف نکردن زمان و انرژی کافی برای رفع ابعام‌های سازمان

7- ایجاد نکردن تنوع در فرآیندها، (تضارب افکار)

8- توسعه ندادن ابزارها و سنجش‌های اندازه‌گیری پیشرفت

9- عدم وجود مربیان و مدیران توانا در تیم‌های نوآوری

10- فقدان یک سیستم ایده پرداز مدیریتی

بعضی از مسئولان در ابتدای سال کارهایی را که قبلاً انجام داده بودند بعنوان نوآوری معرفی کردند و پیگیری آن را لازم شمردند، عده‌ای دیگر به سرعت و با عجله طرحها و کارهای در دست اقدام خود را در گوش رسانه‌ها، بلند خواندند که ما در سال جدید چنین و چنان خواهیم کرد، اینها لازم و خوب است، اما رهبر معظم انقلاب نوآوری را همراه با تحقیق و مطالعه علمی و آماری بصورت چابک و دقیق مد نظر داشتند. چطور این آقایان یک هفته‌ای این مسئولیت عظیم را با کارهای روزمره خود اشتباه گرفته‌اند و اظهار نظر می‌کنند.

عده‌ای از مسئولان هم خبر از تشکیل نیم‌ها و بخش‌های توسعه و تحقیق و نوآوری دادند که کاری سنجیده کردند و نشان دادند هم مفهوم کلام رهبری را دانستند و هم شیوه اجرای آن را می‌دانند. مهمترین آفت نوآوری در مملکت ما و در بین مسئولین بخصوص مردم عموماً جدی نگرفتن نوآوری است. مانند قضیه تهاجم فرهنگی و شبیخون فرهنگی که عده‌ای قلیل کارهای خوب و به موقع چه بصورت تئوریک و چه بصورت اجرایی انجام دادند.

ویژگیهای سازمان خلاق:

1- انعطاف‌پذیری در برخورد با بحرانها

2- ایجاد هماهنگی در بین واحدهای مختلف سازمان در اجرای سریع و به موقع شیوه‌های نوین

ایده‌های جدید با اندیشیدن بدست می‌آید که در آن ذهن بطور عمیق با یک مساله درگیر می‌شود و به تجسم آن می‌پردازد و با حذف و با ترکیب واقعیتهای موجود، به روشن شدن فکر جدید کمک می‌کند. بینشی که بدین ترتیب حاصل می‌شود، قوه تصور را در یافتن فکرهای جدید تغذیه می‌کند. منشاء فکر جدید، قوه تصور و تخیل است و نه قدرت منطق و تعق بشر.

سرنخهای مختلف در این مرحله با توجه به قدرت منطق و چارچوبهای قابل پیاده‌سازی و استراتژی تعریف شده سازمان، اجرایی می‌شود و به مرحله نوآوری می‌رسد.

محیط خلاق مهمترین عامل رشد نوآوری است. محیطی که اندیشه‌های نو را نقد منصفانه کند و به این ترتیب یا باعث شکوفایی فرد و سازمان پیشنهاد دهنده می‌شود و یا باعث بکارگیری نوآوری و کارایی بهتر برای خود. بطور خلاصه شرایط ایجاد خلاقیت و نوآوری عبارتند از:

1- فضای خلاق (آمادگی مدیران جهت شنیدن ایده‌های نو) توجه به فرآیند جذب، حفظ، اداره استعدادها و کشف استعدادها.

2- دادن وقت برای خلاقیت به کارکنان دارای شایستگی

3- برقراری سیستم پیشنهادات

4- ایجاد واحد مخصوص خلاقیت (تحقیق و توسعه)

روشهای ایجاد نوآوری:

1- طوفان مغزی با یورش فکری و تلاش گروهی برای پیدا کردن راه حل یک مساله بخصوص. (بطوری که به تمامی ایده‌ها توجه شود، هر چند نامربوط) و افراد سعی در ترکیب و الهام از ایده‌های دیگران نمایند.

2- الگو برداری از طبیعت

3- توجه به سازمانهای مشابه در سطح جهان و منطقه

ویژگیهای فرد خلاق و نوآور:

1- پذیرفتن ناکامی‌ها و دلسرد نشدن

2- هدف نهایی خود را پول و ثروت قرار ندادن

3- هدف‌گرایی و نتیجه‌گرایی

4- دوری از سرگرمیهای انفعالی

 5- با نشاط بودن

6- انعطاف‌پذیری

شکستن ساختارهای متعارف با سلاح تحقیق و کنکاش در سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه(ع) و توجه جدی به احادیث در باب تدبیر و تعقل و روشهای انجام کار و تهیه محصول رسانه‌ای از این کار و توزیع بین کارکنان سازمان و صرف منابع مالی و زمانی جهت عملی ساختن این روشها بسیار مهم است و الهام از حرکت انبیاء(ع) و توفیقات ایشان و شیوه‌های قرآن که نیازمند کار گروهی متخصصین است.

جشن گرفتن موفقیتها، تشویق فردی و جمعی از نوآوران، یادگیری فناوریهای نوین و علوم و مهارتهای جدید، تفریحات مناسب و خلاق بویژه ورزش و همچنین از بین بردن هراس از اظهارنظر در سازمان، باز تعریف اهداف و ماموریتهای سازمان و درک استراتژی سازمان توسط همه افراد سازمان ما را در حصول نتیجه یاری خواهند کرد. در پایان قبال ذکر است در نوآوری باید توجه به زودبازده بودن حداق بخشی از کار نمود تا مقاومتها و جریانهای مخالف تا حد ممکن کمرنگ شوند.