اقتدار‌گرای شبه اصلاح‌طلب

فاضل قاسمی
با پا به سن گذاشتن حسنی مبارک و بروز علائم پیری و بیماری در چهره او و همچنین فعال شدن جریان قدرتمند اپوزیسیون علیه وی سئوالات بسیاری پیرامون آینده سیاسی مصر و چگونگی انتقال قدرت در این کشور مطرح شده است.
از پشت پرده صحنه سیاسی مصر و پشت درهای بسته جلسات محرمانه حزب حاکم مصر سناریوهای مختلفی پیرامون آینده انتخابات ریاست جمهوری مصر و موضع رئیس‌جمهوری کنونی درباره نامزدی دوباره برای ریاست جمهوری، روایت می‌شود.
گزارش‌هایی که از درون کاخ جمهوری به گوش می‌رسد، حکایت از عدم تمایل حسنی مبارک برای نامزدی دوباره دارد. مبارک پس از یک دوره طولانی و طاقت فرسای حضور در دنیای سیاست تلویحاً کناره‌گیری خود را از این شغل اعلام داشته است. گفته می‌شود تنها خواسته او در واپسین روزهای حکومتش حفظ نهادها و مؤسساتی است که وی معتقد است برای تحکیم و تداوم آنها تلاش کرده است. از همین رو محمد حسنی مبارک رئیس‌جمهوری مصر اواخر ماه اسفند گذشته، در اقدامی غیر منتظره، پیشنهاد تعدیل ماده‌ای از قانون اساسی این کشور را به مجالس خلق و شورای این کشور تقدیم کرد که براساس آن، بیش از یک نفر می‌تواند نامزد انتخابات ریاست جمهوری شود. براساس پیشنهاد مبارک که خواستار اجرای آن پیش از برگزاری انتخابات، ریاست جمهوری در شهریور آینده شده است، انتخابات، سراسری و با مشارکت مستقیم مردم خواهد بود. در حالی که پیشتر آنها یک نامزد ریاست جمهوری مصر و با تأ‌یید اعضای مجلس خلق و شورا، برای هفت سال به این منصب دست می‌یافت. نکته جالب اینکه، رئیس‌جمهوری مصر، یک ماه پیش از طرح این پیشنهاد یعنی اواخر بهمن گذشته اعلام کرده بود، تغییر قانون اساسی بر امنیت و آرامش کشور تأ‌ثیر خواهد گذاشت و خواسته برخی طرف‌ها برای تعدیل قانون انتخابات ریاست جمهوری غیر عملی است.
مطبوعات مصر نیز در مقاله‌هایی از تمدید دوره ریاست جمهوری حسنی مبارک سخن می‌گفتند، با این استدلال که کشور در معرض فشارهای خارجی قرار گرفته و شرایط برای تغییر قانون اساسی نامناسب است.
با اوج گیری خواسته‌های مردمی برای تقویت دموکراسی، تغییر قانون اساسی و کاهش اختیارات رئیس‌جمهور و نیز همزمان تشدید مطالبات بین‌المللی به ویژه از سوی آمریکا برای برقراری دموکراسی در خاورمیانه، دولت مبارک اعلام کرد، تغییر قانون اساسی نیازمند تشکیل چندین کمیته و بررسی‌های فراوانی بوده که ممکن است حداقل یک تا یک سال و نیم به طول بینجامد.
با توجه به سوابق امر، اقدام رئیس‌جمهوری مصر در طرح پیشنهاد تغییر قانون اساسی کاملاً غیرمنتظره بود و هیچ‌گونه همخوانی با مواضع پیشین دولت مبارک نداشت.
آیا مبارک تسلیم خواسته‌های افکار عمومی مصر یا اراده آمریکا شده است؟
این سؤالی است که در مصر مطرح است. آگاهان مسائل خاورمیانه بر این نظرند که تحول پدید آمده، در مواضع قاهره برای تعدیل قانون انتخابات، از فشارهای خارجی به ویژه آمریکا ناشی می‌شود.
گرچه آنها منکر نقش افکار عمومی مصر در این تحول نمی‌‌شوند، اما چنین نقشی را آن‌قدر پررنگ می‌بینند که سبب شود، حسنی مبارک این امتیاز بزرگ را بدهد.
نشریه واشنگتن پست آمریکا در ماه اسفند گذشته، مبارک را دیکتاتور و رژیمش را یک رژیم مستبد، تک‌رو و دشمن دموکراسی توصیف کرد که آزادی‌ها را در کشور منع می‌کند و خواستار اتخاذ اقدامی از سوی جورج بوش علیه این رژیم شد.
واشنگتن پست همچنین نوشت، امتیازهای اخیر مبارک همچون آزادسازی عزام ‌عزام جاسوس اسرائیلی، امضای توافقنامه بازرگانی با اسرائیل و آمریکا و ارائه تسهیلات دیگری به تل‌آویو، همه و همه یک هدف را دنبال می‌کند و آن هم تمدید دور ریاست جمهوری است. ولی او باید سرنگون شود. همزمان با این تحولات و به صورتی سریع و بی‌سابقه در تاریخ تأ‌سیس احزاب در مصر، ناگهان «حزب‌الغد» (فردا) به دبیر کلی «ایمن نور» و با خط مشی لیبرالی، اعلام موجودیت کرد. گفته می‌شود حزب‌الغد بیش از آنکه مصری باشد، به آمریکا وابسته است و موافقت سریع دولت مبارک با تشکیل این حزب، ثمره فشارهای آمریکا بود. اما هنوز چند صباحی از تأ‌سیس حزب فوق نگذشته بود که بازداشت «ایمن نور» به اتهام جعل اسناد مربوط به تشکیل حزب به مثابه ریختن نفت به روی آتش ارزیابی شد که این امر اعتراض‌های آمریکا را در پی داشت، حسنی مبارک پیشنهاد تغییر قانون اساسی را مطرح کرد، که با مخالفت شدید سران حزب ملی و دموکرات حاکم روبه‌رو شد که معتقد بودند حتی در صورت تغییر قانون اساسی، این اقدام باید به پس از انتخابات موکول شود. صاحبنظران سیاسی معتقدند اگر این جریان‌‌ها را در کنار هم قرار دهیم مسائل پشت پرده منجر به طرح پیشنهاد از سوی مبارک بهتر درک می‌شود. رهبران مصری با این اعتقاد که آمریکا در انتخابات ریاست جمهوری برای رسیدن ایمن نور به این منصب تلاش خواهد کرد، وی را بر خلاف قوانین بازداشت کردند. مبارک که نه ایمن نور و نه هیچ فرد دیگری را به عنوان رقیب نمی‌پذیرفت و به محض دریافت اطلاعاتی مبنی بر اینکه آمریکا از ایمن نور در انتخابات ریاست جمهوری حمایت خواهد کرد، او را بازداشت کرد و برای تضعیف جایگاه سیاسی ایمن نور، او را به ارتکاب جرایم متهم ساخت.
رئیس‌جمهوری مصر می‌پنداشت با این اتهام سنگین، پرونده ایمن نور بسته می‌شود و مبارک قادر خواهد بود، فشار آمریکا را برای باقی ماندن خود در منصب ریاست جمهوری قانع سازد. اما به نظر می‌رسد که حسنی مبارک برای آمریکا برگه سوخته است و بایستی در چارچوب تحولات جدید مورد نظر مقامات کاخ سفید قدرت را به صورت شبه دموکراتیک به رقیبی همسو با آمریکا واگذار کند. طرح تغییر قانون انتخابات ریاست جمهوری مصر موجب بروز سؤال‌های متعددی در خصوص انتخابات آینده این کشور شده است. آیا حسنی مبارک مجدداً خود را برای انتخابات آتی ریاست جمهوری مصر نامزد خواهد کرد یا اینکه فرزندش «جمال» را به عنوان نامزد حزب ملی معرفی می‌کند تا با ایمن نور و دیگر احزاب مصری به رقابت برخیزد. این در حالی است که «جمال مبارک» به صراحت بی‌میلی خود را برای نامزدی انتخابات آینده ریاست جمهوری مصر اعلام کرده است. محافل سیاسی مصری معتقدند که رقابت اساسی در انتخابات آینده میان جمال مبارک و ایمن نور خواهد بود و هر یک بتواند خدمات و یا وعده خدمات بیشتری به واشنگتن بدهد، رئیس‌جمهور آینده مصر خواهد بود.
هم اکنون اغلب تشکل‌ها و احزاب سیاسی مصر خواهان انجام اصلاحاتی در قانون اساسی مصر به ویژه کاهش اختیارات گسترده رئیس‌جمهوری و پایان دادن به زمزمه‌های جانشینی فرزند حسنی مبارک هستند.
آنان همچنین آزادی فعالیت احزاب را طالبند و بر ضرورت تغییر قانون انتخابات برای برگزاری انتخابات شفاف ریاست جمهوری در این کشور تأ‌کید دارند. با این حال تحلیلگران بر این نظرند که محافل مردمی و سیاسی در کشورهای عربی توان تغییر نظام‌های حاکم را ندارد و در این مورد یک استثنا هم وجود ندارد.
در حال حاضر نیروهای مسلح تنها قدرتی است که می‌تواند نظام‌های حاکم را برکنار سازد، اما در کشورهای عربی نیروهای مسلح به منافع نظام گره خورده و بعید به نظر می‌رسد که ارتش‌ها ابتکار عمل را به دست گیرند. این در مصر نیز مانند سایر کشورهای عربی حاکم است. پس امکان خیزش مردم برای تغییر نظام در مصر بعید به نظر می‌رسد. از سویی آمریکا نیز خواهان این امر نیست.
بنابراین نمی‌توان انتظار داشت صحنه‌های بیروت در قاهره تکرار شود، زیرا حزب حاکم دموکراتیک ملی به رهبری مبارک مراکز قدرت فراوانی را در اختیار دارد. همچنین اگر مبارک احساس خطر کند و اعتراضات، منجر به تهدید امنیت نظامش شود، بی‌شک از نیروی خارجی کمک خواهد گرفت تا به یاریش بشتابد. از این سو به سبب وجود نیروهای سیاسی طایفه‌ای در مصر، احتمال دخالت نیروهای خارجی ضعیف است مصر تقریباً‌ جامعه‌ای همگن است و حتی اختلاف میان مسیحیان قبطی و مسلمانان که به تحریک خارجی‌ها صورت می‌گیرد، در حدی نیست که به تغییر نظام حاکم منجر شود. نظام حاکم در مصر به ریاست حسنی مبارک با آمریکا کاملاً هماهنگ است. اینک آمریکا اصلاحات را بهانه‌ای برای دخالت در امور منطقه قرار داده و با انجام ترتیباتی برای کناره‌گیری مبارک، فشارهای مشابهی نیز بر دیگر سران کشورهای عربی اعمال می‌کند. دخالت نظامی در کشورهای عربی، پس از تجربه عراق، در دستور کار واشنگتن نیست ولی آمریکایی‌‌ها با تحریک طوایف و محافل مختلف سیاسی به آشفتگی و ناآرامی‌های داخلی در کشورهای عربی دامن خواهند زد. آمریکا، کنار رفتن حسنی مبارک از اهرم قدرت در مصر را به عنوان الگویی فراروی دیگر سران عرب قرار خواهد تا با تغییرات و دموکراسی مورد نظر واشنگتن تن دهند. پیروزی در انتخابات آتی مصر، مانند دوره‌های گذشته با نتیجه 95 درصد آرای ماخوذه، اعلام نخواهد شد، تا نمایشنامه دموکراسی، وجهه قابل قبولی برای عرضه به افکار عمومی منطقه و جهان داشته باشد. اگر جنگ آمریکا علیه عراق مرحله اول اجرای طرح آمریکایی «خاورمیانه بزرگ» است، بی‌شک انتخابات آتی در مصر و تغییر چهره‌های نظام حاکم فصل دوم آن خواهد بود. بنابراین سناریوهای بسیاری در این مورد در میان محافل سیاسی مصر مطرح شده است.
سناریوی اول می‌گوید: صرفنظر از موضع خود حسنی مبارک از کاندیداتوری مجدد خود، این حزب ملی حاکم مصر است که نگران از دست دادن نفوذ خود در ساختار سیاسی مصر است و بر ادامه حضور مبارک در سمت ریاست جمهوری اصرار می‌ورزد. از همین رو حزب حاکم از مدت‌ها پیش درصدد تهیه بیعت‌نامه و حمایت‌نامه‌هایی از ریاست جمهوری مبارک برآمده. به همین منظور در حال تدارک و سازماندهی گسترده‌ترین راهپیمایی مردمی در حمایت از مبارک در سراسر مصر هستند و می‌خواهد با بسیج مردم و کشاندن آنها به خیابان از آن به عنوان یک همه‌پرسی در راستای نشان دادن حمایت مردم مصر از مبارک بهره‌برداری کنند و با این قدرت‌نمایی اعلام کنند که تصمیم نهایی مردم مصر همچنان حضور مبارک در دور بعدی ریاست جمهوری است. گزارش‌ها حکایت از این دارد که مبارک به شدت از درخواست برخی رهبران سیاسی مصر مبنی بر برگزاری تظاهرات در پاسخ به تظاهرات‌های اعتراض‌ آمیز هواداران «اخوان المسلمین»، «جنبش کفایه»، «حزب فردا» و دیگر گروه‌های مصری مخالفت کرده است. سؤالی که برای بسیاری از ناظران مسائل مصر پیش می‌آید این است که اگر حسنی مبارک در یک اقدام ناگهانی عدم تمایلش به کاندیداتوری را اعلام نماید چه کسی جانشین وی خواهد شد؟ و چه تأثیرات سیاسی و امنیتی بر اوضاع داخلی این کشور خواهد گذاشت؟ مطرح شدن این گونه سئوالات موجب شده است که طرف‌های سیاسی عالی رتبه‌ای در مصر در این مورد در پی تهیه گزارش‌های متعددی برای حسنی مبارک برآیند. در یکی از این گزارش‌ها آمده است که حفظ ثبات سیاسی مصر مهمترین اصل برای تکمیل و پیشبرد پروسه اصلاحات اقتصادی و گام برداشتن برای پیوستن به ساختار جهانی اقتصاد است. بنابراین برای حفظ آن باید تلاش شود. همچنین گزارش تأکید دارد که با توجه به وزنه بودن مبارک در مدیریت بحران در سطح بالا و نفوذ گسترده در ساختار سیاسی، امنیتی و اجتماعی با کناره‌گیری وی در مصر خلأ جدی و خطرناک ایجاد خواهد شد.
بنابراین در صورت عدم تمایل وی به ادامه ایفای نقش سیاسی در رأس هرم قدرت مصر و دست نیافتن به شخصیتی همسنگ با وی انگشت اشاره افکار عمومی مصر به سوی افرادی خارج از دایره حکمرانان فعلی مصر مانند عمرو موسی، ایمن نور و دیگران نشانه خواهد رفت. از این جهت کهنه سربازان مصر برای از دست ندادن اقتدار و نفوذ خود و خارج نشدن سکان هدایت سیاسی مصر از دست آنان سعی در مطرح کردن نام جمال پسر حسنی مبارک به عنوان نامزد اول کسب کرسی مبارک پدر دارند و بر آن اصرار می‌ورزند. همچنین تجربه نشان داده که تاکنون رؤسای جمهوری از میان نظامیان به قدرت رسیده است.
سناریوی دوم می‌گوید: در صورت عدم کاندیداتوری مجدد حسنی مبارک و نپذیرفتن نامزدی جمال پسرش از سوی مبارک به جانشینی خود گمانه‌‌‌زنی می‌شود که شخص قدرتمند برای این مقام از سوی حسنی مبارک معرفی می‌شود که این شخص کسی نمی‌تواند باشد جز مرد قدرتمند امنیتی مصر، سلیمان رئیس سازمان امنیتی این کشور.
از سویی عمر سلیمان تنها فردی است که مبارک به توانایی‌های او برای تسلط و حل مشکلات داخلی و خارجی ایمان کامل دارد.
سلیمان تاکنون در مأموریت‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی بسیار دشواری از سوی مبارک برگزیده شده است.
همچنین بسیاری از گزارش‌های سرویس‌های امنیتی دنیا نشان می‌دهد که عمر سلیمان از بارزترین شخصیت‌ها مؤثر در نظام سیاسی مصر است که همزمان هم از اعتماد کامل حسنی مبارک برخوردار است و هم مورد توجه بسیاری از محافل سیاسی غرب است.
بسیاری از تحلیلگران مسائل خاورمیانه بر این عقیده‌اند که عمر سلیمان شخصیتی قدرتمند و دارای ویژگی‌های خاص است و به ویژه تسلط وی در طراحی و برنامه‌ریزی طرح‌های استراتژیک و کنترل و مدیریت فوق‌العاده وی در مواقع بحرانی است و وی را کاملاً فردی مناسب برای کسب جایگاه ریاست جمهوری مصر می‌دانند. سلیمان همچنین کاملاً به مفاهیمی چون ثبات و امنیت در خاورمیانه اشراف کامل دارد. همچنین وی از توانایی‌های منحصر به فردی در پیشبرد مذاکرات برخوردار است.
عمر سلیمان بارها پرونده‌های پیچیده و حساسی همچون پرونده صلح خاورمیانه و درگیری‌های فلسطینی‌ها و اسرائیلی‌ها را از مبارک تحویل گرفته است و در بسیاری از سفرهای دیپلماتیک مبارک را همراهی می‌کند. به نظر می‌رسد با توجه به همه این ویژگی‌ها گزینه برتر جانشینی مبارک، عمر سلیمان است.
برخی محافل سیاسی مصر پیش‌بینی می‌کنند در صورت عدم تمایل مبارک در ادامه ریاست جمهوری و با نفوذی که به عنوان دبیر کل حزب دموکراتیک ملی حاکم دارد عمر سلیمان را برای ریاست جمهوری پیشنهاد و پس از آن با اعلام دلایل این پیشنهاد خود آن را به مردم معرفی می‌کند. به نظر می‌رسد با توجه به وجهه مردمی و برخورداری از حمایت‌های بین‌المللی عمر سلیمان بتواند شانس بالایی برای کسب آرای مردم مصر داشته باشد. اما اگر مبارک تصمیم به ادامه حکومت خود بگیرد با درک حساسیت دوران پس از خود، بدون تردید عمر سلیمان را به عنوان معاون رئیس‌جمهور انتخاب خواهد کرد و با توجه به نص قانون اساسی مصر در صورت کناره‌گیری و یا رئیس جمهوری مصر و معاون وی جانشین او خواهد شد و به عنوان نامزد اصلی این سمت به مردم معرفی می‌شود.
بنابراین با فرض این مسأ‌له در این مرحله قانون اساسی مصر دستخوش تغییرات عمده‌ای می‌شود. سناریوی سوم می‌گوید: حزب حاکم برا اینکه بتواند هر طور که شده است جمال مبارک را جانشین پدر کند با عمر سلیمان وارد مذاکره می‌شوند و آنها از وی می‌خواهند برای دوره کوتاهی پس از مبارک این سمت را بپذیرد و جمال مبارک را معاون خود معرفی کند همزمان با این سمت جمال به دبیر کلی حزب دموکراتیک حاکم نیز منصوب خواهد شد تا بتواند با نفوذ حزب حاکم سناریوی خود را پیش برند و پس از فراهم شدن فضای سیاسی مصر با انعقاد و یا تغییر در قانون اساسی عمر سلیمان از این مقام کناره‌گیری کند و جمال مبارک رئیس‌جمهور مصر گردد و گروه پنهان پشت پرده سیاست همچنان یکه تاز میدان سیاست مصر باشند.