برای اعراب یا آمریکایی‌ها؟!

مترجم: وحیدرضا نعیمی
در کنار ورودی اصلی دانشگاه آمریکایی بیروت، درخت سرو لبنانی بزرگی به یادبود رفیق حریری کاشته شده است. نخست وزیر سابق لبنان از اعضای هیأت امنای این دانشگاه بود که بهمن ماه پارسال، در انفجار عظیمی ‌کشته شد. در جلوی کتابخانه دانشگاه، یک درخت زیتون و سنگ یادبود چهار فارغ‌التحصیل دانشگاه قرار دارد که در میان ۲۰ نفر کشته دیگر این حادثه بودند.
در جریان جنگ‌های داخلی لبنان در سال‌های ۱۹۷۵ تا،۱۹۹۱ تعداد دیگری از مسئولان و فارغ‌التحصیلان این دانشگاه کشته شدند. از جمله مایکل رکر رئیس سابق دانشگاه که روز ۱۸ ژانویه ۱۹۸۴ به دست دو مرد مسلح ناشناس ترور شد. ری گاشن و رابرت ناجمی‌از رؤسای دانشکده‌های دانشگاه بودند که کشته شدند. در طول جنگ‌های داخلی ۳۰ نفر مرتبط با دانشگاه ربوده شدند، اما معلوم نیست چه بلایی سرشان آمد. دیوید داج جانشین رئیس دانشگاه در ژوئن ۱۹۸۲ ربوده و پس از یک سال آزاد شد و توماس سادرلند رئیس دانشکده کشاورزی در ژوئن ۱۹۸۵ ربوده و تا نوامبر ۱۹۹۱ آزاد نشد.
در تیره و تارترین مقاطع جنگ داخلی، دانشگاه تعطیل نشد و فقط در سال ۱۹۸۹ تمام کلاس‌ها به جز دانشکده پزشکی به حال تعلیق درآمد. فارغ‌التحصیلان دانشگاه در مراکز بهداشتی تراز اول آمریکا و نیز در مناصب مهم دولتی، اقتصادی و دانشگاهی در سراسر جهان عرب حضور دارند. در خلال پنج سال گذشته، فعالیت دانشگاه گسترده شده است. آمریکایی‌ها در رشته‌های مطالعات عربی و خاورمیانه ثبت نام می‌کنند. دانشجویان عربی که خواهان تحصیل آمریکایی هستند، اما نمی‌توانند روادید آمریکا بگیرند یا از رفتن به آمریکا ابا دارند، به این دانشگاه می‌روند. این دانشگاه اخیراً طرح کلان ۲۰ ساله‌ای را برای ارتقای کامل دانشگاه و تجهیزات آن آغاز کرده است.
با وجود آن که ترور حریری، لبنان را با دوره ابهام جدیدی روبه‌رو کرده است، طرح گسترش دانشگاه آمریکایی بیروت در جریان است. دانشکده جدید تجارت، مجتمع آزمایشگاه مهندسی و کانون دانشجویان در دست ساخت است. بسیاری از ساختمان‌ها نوسازی شده و دانشکده پزشکی در حال نوسازی است در حالی که موزه باستان شناسی پس از نوسازی در این ماه افتتاح خواهد شد. تابستان امسال دانشکده پرستاری یکصدمین سالگرد تأسیس خود را جشن گرفت و اکنون قصد دارد با تکمیل هیأت علمی، مرکز تحقیقاتی و دوره دکتری راه‌اندازی کند. در سال ۲۰۰۵، ۱۶۸۸ نفر از دانشگاه فارغ‌التحصیل شدند که دومین فارغ‌التحصیلی پرتعداد در دوران فعالیت دانشگاه است.
دانشگاه آمریکایی بیروت از جمله قدیمی‌ترین دانشگاه‌های خاورمیانه است که در سال ۱۸۶۶ به عنوان دانشکده پروتستان سوریه توسط هیأت‌های مبلّغ آمریکایی تأسیس شد. این دانشکده که عمده فعالیت آن در زمینه پزشکی بود، زیر نظر دانشگاه نیویورک بود. در سال،۱۹۲۰ این دانشکده به دانشگاه آمریکایی بیروت تغییر نام داد و در سال ۱۹۲۴ به یکی از اولین نهادهای آموزشی مختلط در منطقه تبدیل شد. در طول جنگ جهانی دوم، بیمارستان دانشگاه روی سربازان دو طرف باز بود و دانشگاه مانند مرکز کمک‌رسانی عمل کرد.
به طور سنتی مسئولان دانشگاه که از نیاز به حفظ حسن‌نیت میزبان لبنانی و حامیان عرب و آمریکایی آگاه هستند، کوشیده‌اند از سیاست دوری کنند. اما وقوع جنگ بین اعراب و اسرائیل در سال‌های ۱۹۶۷ و 1973، بسیاری از دانشجویان و اعضای هیأت علمی ‌علناً از تعصب آمریکا نسبت به اسرائیل ابراز عصبانیت کردند. کنگره آمریکا و مردم این کشور نیز دشمنی بیشتری نسبت به اعراب و به خصوص فعالان این دانشگاه از خود نشان دادند. در طول جنگ داخلی ۱۶ ساله، دانشگاه آمریکایی بیروت لطمه فراوانی خورد، ثبت نام پایین آمد، کمک مالی آمریکایی‌ها و اعراب خشکید و دولت لبنان هزینه ادامه فعالیت دانشگاه را تأمین کرد.
یک مشکل مهم دانشگاه، ممنوعیت مسافرت اتباع آمریکایی توسط واشنگتن در سال‌های ۱۹۸۴ تا ۱۹۹۸ بود که باعث کم شدن مسافرت سایر خارجیان به این کشور شد. گروهی از استادان آمریکایی با استفاده از گذرنامه ایرلندی در دانشگاه ماندند و شماری از آمریکایی‌های لبنانی تبار با گذرنامه لبنانی سفر کردند. رؤسای آمریکایی دانشگاه ناچار بودند دانشگاه را از راه دور اداره کنند. در سال،۱۹۹۸ دکتر واتر بری استاد سیاست و امور ‌بین‌المللی در پرینستون، اولین رئیس آمریکایی دانشگاه شد که پس از ممنوعیت در بیروت اقامت گزید.
یکی دیگر از آسیب‌های ناشی از جنگ، تضعیف تنوع سنتی در دانشگاه بود. به گفته دکتر واتر بری، در روزهای پیش از جنگ ۵۰ درصد دانشجویان از اقصی نقاط جهان عرب به دانشگاه می‌آمدند و هیأت علمی ‌آن تا حد زیادی از آمریکاییان تشکیل شده بود. امروز شمار دانشجویان دو برابر شده و به ۷۰۰۰ نفر رسیده است. تعداد اعضای هیأت علمی ‌تمام وقت آن ۶۰۰ نفر است اما ۸۰ درصد دانشجویان و ۷۵ درصد هیأت علمی ‌لبنانی هستند. پس از ۱۱ سپتامبر، شمار متقاضیان ورود به دانشگاه بسیار بالا رفت. مسئولان آن امیدوارند نسبت دانشجویان خارجی به لبنانی ظرف چند سال آینده به ترتیب ۶۰درصد و ۴۰ درصد شود.
در سال ۲۰۰۲، دانشگاه آمریکایی بیروت تصمیم گرفت ۱۴۰ میلیون دلار برای طرح‌های توسعه کمک مالی پیدا کند و تا سال ۲۰۰۵، 76درصد این مبلغ محقق شد. و ده نصر از مسئولان دانشگاه گفت مرگ حریری و بمب‌گذاری‌های اخیر بر جذب دانشجو و هیأت علمی ‌از خارج تأثیر منفی گذاشته است. وی گفت: «دانشجویان در این دانشگاه جنبه‌ای از آمریکا را می‌بینند که با تصویر این کشور به عنوان قدرت غالب و حامی ‌حاکمان مستبد تضاد دارد.»
پس از ۱۱ سپتامبر، دانشگاه برنامه‌ای با عنوان فهم اسلام معاصر برقرار کرد که هزینه آن را سازمان‌های خصوصی آمریکا مانند بنیاد کارنگی و صندوق برادران راکفلر تأمین می‌کنند. دکتر عبدالحمید حلاب مدیر برنامه گفت: ۲۹ کارشناس اسلامی ‌برای تدریس در دانشگاه‌های آمریکا تشکیل شده‌اند و از ۱۳ نفر آنان برای پایه گذاری‌های کرسی مطالعات اسلامی ‌دعوت شده است.
مرکز مطالعات و تحقیقات آمریکای دانشگاه در سال ۲۰۰۳ با وقف ۵ میلیون دلاری شاهزاده ولید بن طلال تشکیل شد. کرسی مطالعات آمریکا برای بزرگداشت ادوارد سعید، پژوهشگر فلسطینی تبار تأسیس شد که در سپتامبر همان سال درگذشت. ادوارد سعید عضو هیأت مشورتی ‌بین‌المللی دانشگاه بود.
فعالیت مرکز مطالعات عربی و خاورمیانه دانشگاه در دوران جنگ داخلی به حال تعلیق درآمد اما در سال ۱۹۹۷ با پنج دانشجو از سر سرگرفته شد. جان ملوی مدیر مرکز گفت پس از ۱۱ سپتامبر علاقه آمریکایی‌ها به مطالعات خاورمیانه افزایش یافته و این مرکز اکنون ۵۰ دانشجو در مقطع کارشناسی ارشد دارد. برگزاری دوره فشرده آموزش عربی از دیگر فعالیت‌های این مرکز است.
دانشگاه آمریکایی بیروت در سال ۱۹۷۸ برنامه‌ای را شروع کرد که در قالب آن به عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و سایر کشورهای خلیج فارس استاد قرض می‌دهد.