صنعت بیوتکنولوژى در ایران (بخش پایانى)

* شکل جدید و مدرن بیوتکنولوژى در جهان با ساز و کارهاى نوین، توسعه داده شده و با فرهنگ سازى‌هاى لازم ضرورت توجه به فناورى در جوامع توسعه یافته نهادینه شده است. تاکنون در کشور ما چه اقداماتى به عمل آمده و یا به اجرا در خواهد آمد؟
**ما در این زمینه شروع به کار کرده‌ایم و از روش‌هاى موفق هم به صورت عقلایى الگوبردارى مى‌کنیم. در کشورهاى توسعه‌یافته فرهنگ‌سازى درمدارس شروع شده و تا سطوح مختلف جامعه گسترش پیدا کرده است. ما یک نمونه موفق این کار را در مصرف محصولات غذایى از جمله «شیر» هم داریم که در ابتدا یک‌سرى تبلیغات در مدارس شروع شد و در مراتب بعدى مزایاى مصرف شیر در شبکه‌هاى مختلف تلویزیونى تبلیغ شد. ما دقیقاً مشابه چنین کارى را الگوبردارى کردیم و با برخى از مسئولان مربوطه در وزارت آموزش و پرورش مذاکراتى داشته‌ایم و قرار شده مباحثى در زمینه بیوتکنولوژى در کتاب‌هاى درسى مقاطع مختلف تحصیلى گنجانده شود و دانش آموزان از این طریق متوجه شوند بیوتکنولوژى چه هست و چه مزایایى دارد و با استفاده از آن چه کارهایى مى‌توان انجام داد. ما در حد و بضاعت دانش‌آموزان، مطالبى را آماده کردیم و به اداره کل تألیف کتاب‌هاى درسى وزارت آموزش و پرورش ارائه دادیم تا به انتشار آن بپردازند.
در مقاطع مختلف دانشگاهى هم آن چنان که باید و شاید به بیوتکنولوژى بهاى لازم داده نشده است. در همین ارتباط براى رشته‌هاى مرتبط با بیوتکنولوژى مثل مهندسى شیمى، نفت و محیط زیست متونى را آماده کردیم تا حداقل یک دانشجوى مقطع لیسانى بداند علم و فناورى نانو چقدر ارزشمند است و چه مزایایى را در بر دارد. چنین دانشجویى در صورت علاقه‌مندى مى‌تواند بعداً در زمینه‌هاى تخصصى بیوتکنولوژى تحصیلات خود را ادامه دهد. در سطح عمومى ‌هم با مسئولان شبکه‌هاى مختلف تلویزیونى صحبت کردیم و قرار بر این شد که از این طریق بگوییم بیوتکنولوژى چه هست و چه کاربردهایى دارد.
در سطح مسئولان هم در گذشته اقداماتى صورت گرفته بود. در اوایل دهه ۱۳۷۰ کمیسیون بیوتکنولوژى راه‌اندازى شد. این کمیسیون نشریه‌اى براى مسئولان کشور چاپ مى‌کرد و موضوعات مختلف راجع به بیوتکنولوژى و کاربردهاى آن را توضیح مى‌داد و وضعیت کشورهاى دیگر را با وضعیت کشور ما مقایسه و تشریح مى‌کرد که ما در داخل کشور با مشکلاتى روبرو هستیم. البته آن کمیسیون که زیر نظر رئیس‌جمهور وقت کار مى‌کرد بعد از مدتى منحل شد. چون شیطنت‌هایى وجود داشت و تعدادى اعلام مى‌کردند که این کمیسیون باید زیرنظر وزارت علوم فعالیت کند و پیگیرى این موضوع ربطى به ریاست جمهورى ندارد. در همان مقطع هم با این قضیه برخوردهاى سیاسى صورت گرفت ولى الآن ما با ایجاد شوراى عالى زیست فناورى مى‌خواهیم مجوز نشریه را مجدداً اخذ کنیم و این نشریه را با هدف شناساندن این فناورى و تشریح کاربردهاى آن به دست چاپ بسپاریم.
*سند ملى زیست فناورى ایران با عنوان «ایران سبز» تدوین شده و این عنوان تداعى‌کننده مقوله توسعه پایدار و حفظ محیط زیست هم هست. فرابخشى بودن نهاد شوراى عالى زیست فناورى در تحقق توسعه پایدار تا چه حد مى‌تواند نقش داشته باشد؟
**درست است که دبیرخانه شورا به صورت موقت در وزارت علوم مستقر شده است ولى فرا بخشى بودن شورا مى‌تواند مزایاى زیادى در پى داشته باشد. به هر حال اگر شورا زیر نظر وزارت صنایع یا وزارت علوم اداره شود تحقق اهداف سند با چالش مواجه مى‌شود. چون فارغ‌التحصیلان یک رشته و یا شاغلان مسئول در یک وزارتخانه مایل هستند که با در نظر گرفتن نوع نگاه و تحصیل و تجربه و شغل خود به توسعه یک رشته خاص بیوتکنولوژى اقدام کنند و در چنین وضعیتى پیشبرد سایر رشته‌ها دچار خدشه مى‌شود. ما الآن چند محور را به عنوان اولویت معرفى کرده‌ایم که شامل کشاورزى، پزشکى، صنعتى، دارویى، علوم پایه و نفت است و اگر اجراى سند به فرض به وزارت علوم محول شود عمدتاً به ترتیب نیروى انسانى توجه مى‌کند و کارى به تولید و بازاریابى و زمینه‌هاى غذایى و دارویى و صنعتى نخواهد داشت و دچار یک بعدنگرى یا بخشى‌نگرى مى‌شود. در امارات هم سعى شده به صورت فرابخشى به بیوتکنولوژى نگاه شود و توسعه آن به یک وزارتخانه محول نشود. بر این مبنا شیوخ منطقه خودشان بر اجراى برنامه‌ها نظارت دارند و مى‌کوشند از دیدگاه فرابخشى و کلان به این قضیه توجه داشته باشند.
در کشور ما گرفتن مجوزهاى متعدد از وزارت صنایع، وزارت بهداشت و سازمان محیط زیست بسیار وقت گیر است و از حوصله یک محقق خارج است یا گفته مى‌شده که محل کارخانه باید خارج از شعاع ۱۲۰ کیلومترى شهر باشد. اما در امارات، ظرف مدت یک هفته تمام مجوزهاى لازم را مى‌توان اخذ کرد و تسهیلات بانکى با ۲ یا ۳ درصد بهره در اختیار متقاضى قرار مى‌گیرد. ما در اینجا بعد از چانه‌زنى‌هاى فراوان موفق شدیم ۳۰ میلیارد تومان با سود ۱۰ درصد براى کسانى که مى‌خواهند در زمینه بیوتکنولوژى کار کنند دریافت کنیم.
*با درنظر گرفتن چنین شرایطى افراد هم محققان و استادان ما تمایل زیادى به تولیدات فرآورده‌هاى بیوتکنولوژى نشان مى‌دهند؟
**تهدیدى که ما با آن روبرو هستیم به همین دلیل رخ داده است. ما تعداد زیادى متخصص در کشور تربیت مى‌کنیم ولى نمى‌توانیم بسترهاى لازم را براى فعالیت آنها فراهم کنیم تا به تولید محصولات موردنیاز جامعه بپردازند. در عوض، همه شرایط مالى و مادى در جایى مثل امارات هم مهیا است و به ناچار متخصصان ما به آنجا مهاجرت مى‌کنند. یعنى وقتى یک نفر متخصص مى‌تواند با استخدام در یکى از شرکت‌هاى فعال در امارات حقوق بالایى دریافت کند یا ظرف یک هفته مجوزهاى قانونى را اخذ کند علاقه‌مند مى‌شود این کار را در خارج از کشور انجام دهد. در واقع ما فقط متخصص تربیت مى‌کنیم و آنها با مهاجرت به خارج و دریافت تسهیلات و امکانات مختلف به کار مشغول مى‌شوند.
*یک دهه قبل کمیسیون بیوتکنولوژى ایران به عنوان متولى توسعه این فناورى در کشور ما منحل شد. تصور مى‌کنید که تشکیل شوراى عالى زیست فناورى و اجراى راهبرد «ایران سبز» بتواند در توسعه بیوتکنولوژى در ایران مؤثر واقع شود؟
**ما هنوز در فراهم آوردن بسترهاى لازم مشکل داریم. یکى از فعالیت‌هاى ما به عنوان رسالت دبیرخانه این است که اطلاع‌رسانى لازم را از طریق نشریه، کتابهاى درسى، مذاکره با مسؤولان و برگزارى سمینارها و کارگاه‌هاى تخصصى انجام دهیم. ما به طور مکرر از مسؤولان مختلف کشور دعوت به عمل آوردیم تا در جلسات کمیسیون هماهنگى وابسته به شوراى عالى زیست فناورى حضور پیدا کنند و در چنین جلساتى ضرورت توجه به این فناورى را بیان کنیم و بگوییم این فناورى چه چشم‌اندازى دارد، کشورهاى دیگر چه اهدافى در نظر دارند و ما در زمینه توسعه این فناورى در کشور چه اهدافى را باید دنبال کنیم.
ما در جلسات هماهنگى این شورا حدود ۳ ماه با حضور نمایندگان وزارتخانه‌ها و سازمان‌هاى مرتبط با این موضوع مذاکره داشتیم و به به طور دقیق میزان بودجه لازم را براى عملى ساختن برنامه‌هاى مصوب در سند ملى زیست فناورى مشخص کردیم و در نهایت بودجه ۱۸۷ میلیارد تومان را براى اجراى برنامه‌ها در سال ۱۳۸۵ با اجماع همه نمایندگان وزرا و نماینده سازمان مدیریت و برنامه‌ریزى پیش بینى کردیم ولى در سند بودجه که به مجلس شوراى اسلامى ‌داده شده با رقم پنج میلیارد تومان موافقت شده است.
این رقم در مقیاس بودجه‌هاى کشورهاى اروپایى و آمریکایى که به این حوزه اختصاص مى‌دهند بسیار ناچیز است و ما نمى‌توانیم برنامه‌ها را به صورت دلخواه عملى سازیم.
در حالى که بودجه روابط عمومى‌وزارت نفت حدود ۱۹ میلیارد تومان است. البته شاید این رقم اختصاص داده شده در عمل تخصیص پیدا نکند. همچنان که در سال ۱۳۸۴ قرار بر این بود که ۲ میلیارد بودجه اختصاص پیدا کند ولى در عمل حدود ۶۰ درصد آن مبلغ یعنى حدود 2/1 میلیارد تومان تخصیص بودجه را شاهد بودیم.
* سازمان مدیریت و برنامه‌ریزى یک نهاد تخصصى است که از دید فرابخشى به مسائل کشور نگاه مى‌کند. چرا آن بودجه مورد نیاز اختصاص داده نمى‌شود؟
**من دقیقاً علت این موضوع را نمى‌دانم ولى نماینده سازمان مدیریت و برنامه‌ریزى در کمیسیون هماهنگى شوراى زیست فناورى حضور داشته است و ما با دفتر تحقیق و فناورى سازمان مدیریت هم مذاکرات مفصلى داشته‌ایم. البته باید بگویم که در بودجه سال خوشبختانه یک ردیف بودجه مستقل براى فناورى‌هاى جدیدى یعنى فناورى اطلاعات، زیست فناورى و فناورى نانو اختصاص داده شده است. بودجه اختصاص داده شد به فناورى نانو در حد 5/6 میلیارد تومان است ولى مشخص نیست عملاً چه مقدار از این بودجه‌ها تخصیص پیدا کند.
* شاید مشکل در اطلاع‌رسانى ضعیف باشد که تا به این حد بین بودجه پیش‌بینى شده بودجه اختصاص داده شد تفاوت وجود دارد؟
**من معتقدم سازمان مدیریت به طور کامل توجیه هست و با مقوله بیوتکنولوژى آشنایى دارد. به نظر من دبیرخانه شوراى زیست فناورى بیشتر از این نمى‌تواند اقدامى ‌انجام دهد. حداقل رسالت ما این بوده که آنها را با این موضوع آشنا کنیم و اهمیت توجه به بیوتکنولوژى را یادآور شویم و وضعیت کشورهاى دیگر را براى آنها هم شرح بدهیم.
با این حال به طور جدى پیگیر رفع مشکلات مختلف در این زمینه بوده‌ایم. براى مثال از معاونت حقوقى نهاد ریاست جمهورى استعلام کردیم که به چه علت نبایستى یک عضو هیأت علمى ‌دانشگاه نتواند مدیر عامل یک شرکت باشد و در پاسخ گفته شد که هیچ منعى براى مدیرعامل شدن یک عضو هیأت علمى ‌دانشگاه پذیرفته نیست، و آن مشکل حل شد. با سازمان محیط زیست هم مذاکره کردیم و از آنجا که رئیس این سازمان، عضویت شوراى عالى زیست فناورى را به عهده دارد در حال رفع آن سیاستى هستیم که مى‌گوید همه صنایع باید خارج از شعاع ۱۲۰ کیلومترى شهر باشد. با آقاى دکتر طهماسبى وزیر محترم صنایع هم صحبت کرده‌ایم تا نگاه تولید شیمیایى نسبت به محصولات و تکنولوژى تغییر پیدا کند و خوشبختانه کارهاى کارشناسى در این مورد انجام شده و ما امیدواریم که آن نگرش را تغییر بدهیم.
*در حال حاضر تا چه حد اهداف سند مذکور برآورده شده است؟
**ما حدود ۷ ماه است کارمان را در این زمینه شروع کرده‌ایم ولى به طور جدى پیگیر برگزارى جلسات کمیسیون هماهنگى هستیم و تلاش کرده‌ایم بر مبناى سند به پیگیرى اهداف بپردازیم. براى مثال تصمیم گرفته شده شبکه آزمایشگاهى بیوتکنولوژى کشور توسط دفتر همکارى‌هاى فناورى ریاست جمهورى این کار را به انجام برساند. همچنین مقرر شده بانک اطلاعات متخصصین فعال در زمینه بیوتکنولوژى را ایجاد کنیم و از سوى دیگر به بررسى و مطالعه وضعیت موجود متخصصین بیوتکنولوژى در کشور بپردازیم و بر مبناى سند برنامه‌هاى پیش‌بینى شده را در زمینه‌هاى مختلف و از جمله در تربیت نیروى انسانى به اجرا در آوریم. در حال بررسى این موضوع هستیم که کدام دانشگاه‌ها توان لازم را براى تربیت نیروى انسانى متخصص در حوزه بیوتکنولوژى را دارند. و اگر آن دانشگاه‌ها در زمینه بودجه مشکل دارند تا حد امکان از نظر مالى به آنها کمک کنیم. اگر از نظر هیأت علمى ‌دانشگاهها احساس کمبود مى‌کند امکانات لازم را براى جذب نیرو در اختیار آنها قرار دهیم و برنامه‌هایى هم براى ارتقاى توان علمى ‌متخصصان کشور را در نظر داشته باشیم و هزینه‌هاى لازم را براى حضور آنها در سمینار‌ها و کارگاه‌هاى علمى ‌مرتبط با بیوتکنولوژى اختصاص دهیم. در صدد هستیم که اولین کارگاه حقوق مالکیت فکرى و ثبت اختراع را در این زمینه با کمک سازمان محیط زیست برگزار کنیم و با ایده‌اى که از برگزارى یک سمینار دانشجویى در دانشگاه صنعتى شریف گرفتیم به این نتیجه رسیدیم که جلسات مشترکى را با دست‌اندرکاران و رؤساى مرتبط با پیشبرد فناورى نانو و فناورى اطلاعات برگزار کنیم. الان این جلسات برگزار مى‌شود و براى پرهیز از دوباره‌کارى در زمینه توسعه فناورى‌هاى نوین اقداماتى از جمله در زمینه برگزارى کارگاه حقوق مالکیت فکرى به عمل آمده است.