دبیر کل آرام

وحیدرضا نعیمی
روز دوشنبه یازدهم دی‌ماه، کوفی عنان به 44 سال خدمت خود در سازمان ملل پایان داد. این دیپلمات کارکشته 10 سال آخر را در مقام دبیرکلی بزرگ‌ترین سازمان بین‌المللی جهان سپری کرد. در دوره وی بود که نقش دبیر کلی سازمان ملل گسترش یافت و به نوعی به مقام دیپلمات ارشد جهان ارتقا پیدا کرد.
تقریباً هیچ کس منکر این نیست که عنان در دهه‌ای هدایت این دیوان‌سالاری بزرگ را بر عهده داشت که مصادف با تغییرات عمیق در جهان بود. در خلال این دوره، سازمانی که 192 کشور را زیر چتر خود گرد آورده است، از بزرگ‌ترین برگزار کننده گردهمایی‌ها در جهان به سازمانی بدل شده است که بیشتر جنبه کاری دارد. عملیات پاسداری از صلح آن، بیش از هر زمان دیگری شده و حجم فعالیت‌های عمرانی و مبارزه با ایدز آن گسترش یافته است.
یکی از مهم‌ترین مسائل دوره کاری عنان، اصلاحات در ساختار اداری سازمان ملل بود. وی در ماه مارس 2005، یک رشته اصلاحات را آغاز کرد که قرار بود پایان دهنده ماموریت وی در مقام ریاست دبیرخانه باشد. این اصلاحات از جمله شامل تغییرات گسترده در سطح مدیریت، افزایش اعضای شورای امنیت در به کارگیری اختیارات سازمانی بود که در پی رسوایی نفت در برابر غذا، دچار کاهش اعتبار شده بود.
در زمینه اصلاحات، شاید چشمگیرترین دستاورد عنان، تشکیل شورای حقوق بشر پس از انحلال کمیسیون حقوق بشر بود. اما ناتوانی وی در تغییر ساختار شورای امنیت، جانشین وی را با وظیفه‌ای بزرگ روبرو کرده است. در سال 2001 بود که سازمان ملل، برنده جایزه صلح نوبل شد.
دبیر کل جدید
بان کی‌مون هشتمین دبیر کل سازمان ملل متحد، کار خود را به طور رسمی از دوشنبه 11 دی ماه آغاز کرد. وی متولد 13 ژوئن 1944 است. مرگ کارشناسی ارشد در رشته امور اداری را سال 1985 از دانشگاه هاروارد دریافت کرد. یک پسر و دو دختر دارد و علاوه بر کره‌ای، به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی مسلط است. از سال 1970 وارد وزارت خارجه کره جنوبی شد. اولین ماموریت خارجی وی در سفارت کشورش در دهلی‌نو بود.
کی‌مون رابطه‌ای طولانی با سازمان ملل دارد که به سال 1975 باز می‌گردد. در آن هنگام، وی در بخشی از وزارت خارجی کره جنوبی کار می‌کرد که متولی امور سازمان ملل بود. آن کار طی سال‌ها با وظایفی همچون دبیر اولی جمهوری کره در نمایندگی دائم آن کشور در سازمان ملل در نیویورک، ریاست بخش سازمان ملل در مقر وزارت خارجه در سئول و سپس سفیر کره در وین که در سال 1999، به عنوان سرپرست در وین که در سال 1999، به عنوان سرپرست کمیسیون تدارکاتی برای تشکیلات معاهده منع جامع آزمایش هسته‌ای خدمت کرد، گسترش یافت.
کی‌مون زمام سازمانی را در دست می‌گیرد ک دچار تنگناهای مالی است و بنابر روایت‌های درست یا نادرست، مبتلا به سوء مدیریت و ناکارآمدی و مواجه با شمار زیاد کارکنان است. همچنین، این اتهام بر آن وارد می‌شود که امریکا سوءاستفاده کننده سیاسی درجه اول از این سازمان است و چهار عضو دائمی دیگر شورای امنیت، در رده‌های بعدی قرار دارند.
برخلاف عنان که از درون کارمندان میان پایه سازمان ملل برخاست و به بالاترین سمت آن رسید، کی‌مون در دوره کاری مجمع عمومی در سال 2001 که ریاست آن را یکی از مقامات کره جنوبی بر عهده داشت، رئیس دفتر وی بود.
با این حال، تصور می‌شو کم تجربگی نسبی کی‌مون را تجربه دیپلماتیک 36 ساله وی جبران کند. خود او مدعی است که نقشش «متعادل‌کننده، هماهنگ‌کننده و میانجی» است. پاره‌ای از ناظران می‌گویند وی از فعالیت‌های آشکار پرهیز خواهد کرد و در عوض، راه دیپلماسی را در پیش خواهد گرفت. کی‌مون که از ابتدای سال 2004 وزیر خارجه کره جنوبی بود، در سال 1992 معاون رئیس کمیسیون کنترل هسته‌ای مشترک شمال- جنوب و در سال 1999، رئیس کمیسیون مقدماتی سازمان پیمان جامع منع آزمایش‌های هسته‌ای شد. دبیر اول هیات نمایندگی دائمی کره جنوبی در سازمان ملل، دو دوره کاری را در سفارت این کشور در واشنگتن گذراند.
دستور کار رئیس
از روز اول سال میلادی جدید، وی وارث فهرستی بلند بالا از مسائل سیاسی دشوار و حل نشده می‌شود که فرا روی این سازمان قرار دارد. حضور سازمان ملل در محیط بحران‌زده عراق و افغانستان نیز در این فهرست دیده می‌شود موضوع گسیل نیروی پاسدار صلخ به دارفور به علت مخالفت دولت سودان، وخامت اوضاع در فلسطین و خطر از سرگیری جنگ داخلی در لبنان که نیروی پاسدار صلح سازمان ملل به تازگی در آن تقویت شده است. از دیگر مسائل موجود در این فهرست است.
در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی، وی ناچار است در مبارزه جهانی با فقر، محو گرسنگی، جلوگیری از گسترش ایدز و حصول اطمینان از دوام محیط زیست، دستاوردهایی داشته باشد. اینها و شماری دیگر از موضوع‌ها، اهدافی است که با عنوان اهداف توسعه هزاره معین شده و باید تا سال 2015 محقق شوند. کارشناسان معتقدند سازمان ملل دیگر نباید هدف جدیدی تعیین کند، بلکه باید بکوشد اهداف موجود محقق شود. در سال 2012 طول دوره اعتبار معاهده کیوتو به پایان می‌رسد و چه بسا کی‌مون مجبور شود برای دسترسی به توافق در مورد موافقتنامه جهانی آب و هوا تلاش کند.
در سازمان ملل، وی باید بکوشد بن‌بست موجود بر سر تلاش برای اصلاح شورای امنیت را بشکند. کشورهایی مانند هند، آلمان، برزیل و زاپن پشت در شورا برای وورد صف کشیده‌اند. اتهام فساد و کلاهبرداری چند میلیارد دلاری در ماجرای نفت در برابر غذا باعث شده است تا کی‌مون در راس سازمانی قرار بگیرد که با بحران اعتبار دست و پنجه نرم می‌کند وی باید اصلاحات در مدیریت سازمان را نیز پی بگیرد که براساس آن، نهادهایی از جمله دفتر اصول اخلاقی تاسیس می‌شود. این دفتر باید اصولی را تدوین کند که سازمان همواره در خارج از محیط آن؛ توصیه می‌کند اما در داخل به ندرت به آن عمل می‌کند، یعنی پاسخ‌گویی و شفافیت.
ماه قبل، کریس برنم معاون دبیرکل در امور مدیریت اعلام کرد کی‌مون موافقت کرده است فهرست دارایی‌های خود را اعلام کند. وی از این اقدام به عنوان آغاز دوره جدیدی در سازمان ملل نام برد و افزود سازمان از نظر پاسخ‌گویی، شفافیت، اصول اخلاقی، کارآمدی و تاثیر، وارد قرن بیست‌ویکم می‌شود. کی‌مون پیش از انتخاب در مصاحبه با خبرگزاری ای پی‌اس گفت جدی‌ترین مساله‌ای که فراروی سازمان ملل قرار دارد، بحران اعتباری است که از ناتوانی سازمان در برخورد با پیچیدگی‌های مختلف ناشی می‌شود.
وی خاطرنشان کرد ابتکاراتی که در دست بررسی است، مستلزم آن است که نه فقط ساختارهای سازمانی جدیدی درون سازمان ملل شکل بگیرد، بلکه یا اصلاح روش‌های اجرایی سازمان‌های مختلف وابسته، در خدمات آن بهبودی حاصل شود. دبیر کل جدید، اصلاح را بزرگ‌ترین چالش سازمان خواند که برای مقابله موثرتر با مسائل جهانی، ضروری است. به اعتقاد وی، رسوایی‌هایی همچون نفت در برابر غذا، انجام اصلاحات را ضروری‌تر کرده است و فوری‌ترین کار در این راه، غلبه بر بحران اعتمادی است که در سازمان نفوذ کرده است.
اما شاید بزرگ‌ترین چالشی که دبیرکل جدید با آن روبرو است، نوع روابط وی با پنج عضو دائمی شورای امنیت است که از حق وتو برخوردارند. در سازمان ملل، اگر دبیر کل براساس قواعد تعیین شده توسط این کشورها عمل نکند، شکست می‌خورد. پطروس غالی، دبیر کل ششم، صرفاً به خاطر وتوی آمریکا به رغم موافقت 14 عضو دیگر شورا از تصدی این مقام برای دوره پنج ساله دوم باز ماند.
زمانی که عنان تهاجم امریکا را به عراق غیرقانونی خواند، نومحافظه‌کارا دولت آمریکا کارزار گسترده‌ای را برای تضعیف وی آغاز کردند. وی در سخنرانی پایانی خود، تلویحاً واشنگتن را متهم کرد در جنگ با تروریسم، حقوق بشر را پایمال کرده است.
یکی از ویژگی‌های آشکار کی‌مون که وی را از سایر همتایان دیپلمات خود متمایز می‌کند، منش آرام وی است. این امر باعث انتقاد کسانی شده است که قدرت وی را برای برعهده گرفتن وظایف دبیر کل زیر سوال می‌برند. وی در پاسخ گفته است نماینده رویکرد آسیایی است، یعنی در پیش گرفتن حالتی نرم‌تر اما انجام کار برخی کارشناسان می‌گویند قدرت وی در همین صفت و مهارت او در بهینه کردن منافع است.
در حین فرایند طولانی انتخاب دبیرکل، وی بارها بر اهمیت اصلاحات پافشاری کرد، اما کمتر بر جزئیات آن پرداخت. ناظران اعتقاد دارند مهارت‌هایی که وی در خلال مذاکرات سخت با کره شمالی به دست آورده است، به وی آموخت نباید در این اثنا بیش از حد، وارد جزئیات شود، و این راهبردی بود که برای وی موفقیت در پی داشت. وی در این مسیر، شش رقیب داشت که جدی‌ترین آنها تارور از معاونان عنان بود؛ اما وی در مراحل پایانی، انصراف خود را اعلام کرد.
کی‌مون معتقد است از سه رکن سازمان ملل- یعنی صلح و امنیت، توسعه و حقوق بشر- توسعه کلید حل همه مشکلات است. به گفته وی، بدون توسعه و بدون تامین رفاه هماهنگ، نمی‌توان انتظار صلح و امنیت یا حفظ حقوق بشر داشت. وی در مصاحبه‌ای که یک هفته پیش از آغاز زمامداری‌اش در سازمان ملل انجام شد، خواستار از سرگیری مذاکرات بین ایران و سه کشور اروپایی شد. این درست یک روز پس از آن بود که شورای امنیت با فشار امریکا، علیه برنامه هسته‌ای ایران قطعنامه صادر کرد. وی افزود موضوع هسته‌ای ایران پیامدهای بزرگی برای مسائل منطقه‌ای و جهانی در بردارد.
دوره کاری دبیرکل سازمان ملل پنج سال است که قابل تمدید برای یک دوره دیگر است. بیشتر دبیرکل‌ها توانسته‌اند دو دوره خدمت کنند، به جزتری گیوی‌لای که استعفا کرد، داگ‌ها مرشولد که در سانحه هوایی جان باخت و پطروس غالی که با مخالفت آمریکا، از تمدید دبیرکلی بازماند.
در خلال پنج سال آینده، جامعه جهانی با دقت، بان کی‌مون را زیر نظر خواهد داشت تا ببیند به خصوص مناسبات وی با اعضای دائمی شورای امنیت که بر بسیاری از مناصب ارشد دبیرخانه سلطه انحصاری دارند، چگونه خواهد بود.