هدفت از این خون‌ریزی چیست؟

سلمان عوده همچنین در روزهای پنج‌شنبه و جمعه (13 و 14 سپتامبر) با شرکت در یک برنامه تلویزیونی که از شبکه ام‌بی‌سی پخش شد، بن‌لادن را به کشتار مسلمانان متهم کرد و گفت:"بن‌لادن نه تنها کمکی به اسلام نکرده بلکه با کشتار وسیع خود از جمله در حوادث 11 سپتامبر و حوادث بعد از آن خانواده‌‌های بسیاری را چه مسلمان و چه غیر مسلمان داغ‌دار و بی‌خانمان کرده است."

وی خطاب به اسامه بن‌لادن رهبر القاعده گفت:"از کشتاری که در عراق و افغانستان کردی چه سودی حاصلت شد؟ چرا باید زنان و کودکان در مراکش و الجزایر و تونس و مصر از ترس فعالیت‌‌های گروه تو نتوانند روی آرامش به خود ببینند؟ جواب آن مادران داغ‌داری که جوانانشان به اذن تو دست به کارهای تروریستی زده و فعالیت‌‌های انتحاری انجام می‌دهند را چه کسی می‌دهد؟ عاقبت زنان بیوه و بچه‌‌های یتیمی که پدرانشان را در فعالیت‌‌های انتحاری و تروریستی القاعده از دست داده‌اند، چه می‌شود؟ جواب توهین و اهانتی که امروزه به دلیل فعالیت‌‌های کثیف تو در دنیا به دین اسلام و مسلمانان می‌شود را چه کسی خواهد داد؟ در برابر نسل‌کشی و خونریزی‌‌هایی که توسط وابستگان به گروه تو در عراق و افغانستان انجام می‌شود چه کسی پاسخگو است؟ آیا می‌خواهی حکومت اسلامی به راه بیاندازی و جای امرا و پادشاهان عرب را بگیری؟ قصد و منظورت از این خونریزی‌‌ها چیست؟"

سلمان عوده در نهایت صحبت‌‌های خود را این گونه پایان داده است که "ای پروردگار بزرگ ما خود را از تمام کسانی که موجب به وجود آمدن افرادی چون اسامه بن‌لادن می‌شوند مبرا می‌دانیم و به تو پناه می‌آوریم."عبارتی که در پایان بیانیه خود نیز آورده است.

مفتیان عربستان توبه کرده‌اند؟

این نخستین بار نیست که مفتیان سنی به ویژه مفتیان عربستان سعودی که بسیاری از آنها از اندیشه‌‌های به شدت افراطی وهابیت تبعیت می‌کنند، برائت خود را از اسامه بن‌لادن اعلام کرده‌اند و از پیروان خود خواسته‌اند که راه القاعده را پیش نگیرند. پیش از این نیز تعدادی از مفتیان دینی عربستان سعودی با صدور بیانیه‌‌هایی از اندیشه‌‌های اسامه بن‌لادن و راه و منش وی مبرا جسته و او را دشمن دین اسلام دانسته بودند.

اما در این میان چیزی که تناقض‌آمیز به نظر می‌رسد، رفتار مفتیان عربستان با عقایدی است که بازگو می‌کنند. مثلا سلمان عوده که اکنون تلاش می‌کند راه خود را از اسامه بن‌لادن جدا کند، تا مدتی پیش از طریق موسسه دینی خود به جمع‌آوری اعانه و پول برای القاعده در عراق و افغانستان مشغول بود. وی حتی مدیریت چند موسسه خیریه کمک به ایتام که به جای کمک به ایتام و بی‌خانمان‌‌ها منابع مالی در اختیار القاعده می‌گذارند را نیز برعهده دارد. سلمان عوده در حالی برائت خود را از بن‌لادن اعلام می‌کند که موسسه وی هنوز ارسال کمک‌‌های مالی به القاعده یا به قول خودشان گروه‌‌های مقاومت سنی در عراق و افغانستان را متوقف نکرده است.

روزنامه الریاض چاپ عربستان سعودی نزدیک به دو ماه پیش سخنان سلمان عوده در یکی از سخنرانی‌‌های بعد از نمازش در عربستان را به چاپ رسانده بود که در آن به شماتت آمریکا و شیعیان پرداخته و گفته بود: "شیعیان با آمریکایی‌‌ها هم پیمان شده‌اند تا عراق را از نقشه دنیای اسلام خارج کنند. بنا بر این ما وظیفه داریم به گروه‌‌های مقاومت کمک کنیم تا در مقابل این اسلام‌ستیزی ایستادگی کنند."

همه به خوبی می‌دانند که گروه‌‌های شبه‌نظامی سنی عراق که اکنون به کشتار وسیعی در عراق مشغولند و دستشان به خون صدها زن و کودک و پیر و جوان‌آلوده است، همگی پیرو اندیشه‌‌های القاعده‌اند و هیچ ابایی از این که با این گروه همکاری نزدیک و گسترده‌ای دارند، ندارند. آیا این موضوع برای مفتیان عربستانی مخفی است؟

نکته دیگری که در این جا مشهود است، این است که مفتیان عربستان در حالی خود را از اندیشه‌‌های بن‌لادن مبرا می‌دانند که از سوی دیگر فتواهای تحریک‌آمیزی که موجب ایجاد درگیری‌‌های فرقه‌ای میان مسلمانان می‌شود، صادر می‌کنند. مثلا فتوایی که نزدیک به دو ماه پیش مفتیان عربستان سعودی مبنی بر تخریب اماکن مقدس شیعیان در عراق، مصر و سوریه صادر کردند که با اعلام برائتشان از پیروان القاعده که دقیقا از همین اندیشه‌‌ها پیروی می‌کنند، تناقض کامل دارد.

نظر تحلیلگران

دلایل ذکر شده فوق سبب شده که بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران نسبت به خلوص‌نیت مفتیان عربستان شک و شبهه وارد کنند. "هاشم صالح" پژوهشگر و تحلیلگر مسائل خاورمیانه در روزنامه‌‌های عربی در این باره معتقد است که اظهارات مفتیان عربستانی تنها مصالح حکومتی دارد. اظهاراتی کاملا سیاسی که منافع سیاسی نیز در پس آن است. به هر حال خواهی نخواهی هیات حاکمه عربستان اعتقاد راسخی به رهبران دینی خود دارد و در بسیاری از موارد از اندیشه‌‌های آنان برای پیشبرد حرکت سیاسی خود بهره می‌برد. البته با این تفاوت که گذشت زمان باعث شده تا بیشتر مفتیان عربستان خودآگاه یا ناخودآگاه تحت تاثیر و اوامر امرای عربستانی قرار گیرند. از این رو اظهاراتی بیان می‌کنند یا فتواهایی صادر می‌کنند که به مذاق هیات حاکمه خوش آید یا مورد بهره‌برداری آنها قرار گیرد.

بسیاری هم عقیده دارند، اظهارات افرادی چون سلمان عوده، به این دلیل بیان می‌شود که بتوانند در عربستان سعودی به راحتی به زندگی خود ادامه دهند. زیرا به هر صورت القاعده و اسامه بن‌لادن دشمنان هیات حاکمه عربستان محسوب می‌شوند و تا به اکنون چندین فعالیت تروریستی علیه منافع دولت عربستان انجام داده‌اند. القاعده همچنین بارها اعلام کرده که امیران عربستان سعودی را دشمنان درجه یک خود می‌داند و حاضر است برای سقوط آنها حتی اقدام به عملیات نظامی کند. اعلام برائت از القاعده و بن‌لادن در حقیقت بیعتی است با امیران عربستانی تا وجود هر گونه نگرانی را در اذهانشان از جانب آنها پاک کند.

اما با این حال بسیاری نیز نگاه دیگری به برائت مفتیان عربستانی از اندیشه‌‌های القاعده دارند. به اعتقاد برخی از کارشناسان، افزایش اتهام به مفتیان عربستان مبنی بر ترویج افراطی‌گری که به تبع آن موجب ترویج تروریسم نیز می‌شود، سبب شده آنها برائت خود را از اندیشه‌‌های القاعده و اسامه بن‌لادن ابراز کنند. صدور فتواهای ضدشیعی که در آن خواستار انهدام اماکن مقدس شیعیان شده بودند، انتقادهای بسیار گسترده ای را علیه مفتیان عربستان موجب شد تا به اندازه‌ای که مفتیان مصر را به واکنش در برابر چنین اظهاراتی وا داشت.

بهره‌بردای دولت عربستان از مفتیان

به هیچ‌وجه نمی‌توان تصور کرد که دولت عربستان سعودی از فعالیت موسسات به اصطلاح خیریه موجود در کشور آگاه نیست. دستگاه امنیتی دولت عربستان تمام فعالیت‌‌های شهروندان را به طور کامل تحت‌نظر دارد و اجازه فعالیت به هیچ فرد یا گروهی که مخالف منافع هیات حاکمه عربستان فعالیت کند را نمی‌دهد. بنابر این ادعایی که برخی مقام‌‌های عربستانی مبنی بر بی‌اطلاعی از فعالیت‌‌های گروه‌‌های خیریه کمک رسان به القاعده می‌کنند، قابل قبول نیست. اما در این میان نکته‌ای نیز وجود دارد و آن نوع نگرش و اندیشه حکام در میان هیات حاکمه عربستان سعودی است. بر اساس تحقیقات انجام شده از سوی گروه‌‌های مخالفان نظام حاکم در عربستان که در نشست انجمن "مخالفان هیات حاکمه عربستان" در ماه آوریل گذشته در نیویورک اعلام شد، بیش از 90 درصد افرادی که در نظام حکومتی عربستان مشغول به کارند، از اندیشه‌‌های افراطی وهابیت برخوردارند یا گرایش‌‌هایی نسبت به آن دارند. همچنین نفوذ این افراد به اندازه‌ای است که اجازه فعالیت به هیچ فردی که از این نوع نگرش حمایت نکند، داده نمی‌شود. نکته‌ای که امیر طلال‌بن عبدالعزیز شاهزاده ثروتمند عربستانی مخالف نظام کنونی عربستان که در انگلیس ساکن است، در مصاحبه اخیر خود نیز به آن تاکید داشت. وی حتی خواستار سرنگونی نظام کنونی عربستان به دلیل پیروی از اندیشه‌‌های افراطی شده بود.

علاوه بر آن، تمام مفتیان عربستان سعودی تحت نظارت مستقیم و کامل امیران عربستان و هیات حاکمه آن کشور فعالیت می‌کنند و هیچ کدام از آنها نمی‌توانند، اندیشه‌ای را بیان کنند که مخالف نظریات امیران عربستانی باشد. به عبارت دیگر و به قول برخی از کارشناسان مفتیان عربستانی افراد مستقلی نیستند که بتوانند آزادانه اندیشه‌‌های خود را بیان کنند بلکه افراد حکومتی‌ای هستند که نگاه دینی هیات حاکمه عربستان را بازگو می‌کنند. نکته دیگر این که با وجود این که دولت عربستان با القاعده دشمن است اما حضور آن را برای ادامه حیات خود چندان بد نمی‌داند. زیرا با وجود چنین گروه تروریستی مخوفی می‌تواند، حمایت‌‌های کشورهای غربی و در راس آن ایالات‌متحده را برای خود جلب کند و به آنها یادآوری کند که عربستان نیز خود درگیر با تروریسم است و نیاز به کمک‌‌ها و حمایت‌‌های مالی جهانی دارد. همکاری 5/1 میلیارد دلاری عربستان با آمریکا در زمینه مبارزه با تروریسم دقیقا در همین راستا صورت می‌گیرد.

نکته دیگری که در درون این ماجرا نهفته این است که دولت عربستان با استفاده از مفتیان خود و اعلام برائت هم زمان از اندیشه‌‌های القاعده با مقابله با نفوذ و گسترش شیعیان که اکنون در دنیای عرب آنها را به عنوان مسلمانان معتدل می‌شناسند، بر می‌خیزد. دولت عربستان از گسترش روز به روز مذهب شیعه و اندیشه‌‌های آن نگران است و برای این کار حاضر است دست به هر کاری بزند. به ویژه این که عربستان خود از اقلیت 20 درصدی شیعیان برخوردار است و آنها را تهدید برای خود تصور می‌کند. مقدم بر همه این موارد، دولت عربستان با استفاده از چنین روش‌‌هایی می‌تواند به حفظ جایگاه خود و خارج نشدن قدرت از دستان خود مطمئن شود. زیرا بدین وسیله برای جهانیان چنین وانمود می‌کند که اگر هیات حاکمه کنونی عربستان سقوط کند، خطر بر سر کار آمدن افرادی چون بن‌لادن بر مسند امور بسیار زیاد است. به ویژه این که بن‌لادن رسما اعلام کرده حمله به عربستان و ساقط کردن خاندان سلطنتی در آن را در سر دارد. بنابراین به هیچ‌وجه نمی‌توان گفت، مفتیان عربستان از اندیشه‌‌های القاعده مبرا هستند زیرا که افراد القاعده مواد اولیه اندیشه‌‌های خود را از آنها می‌گیرند. مفتیان عربستان نیز به القاعده علاقه‌مندند زیرا القاعده با کمترین هزینه و با جرات تمام به گسترش اندیشه‌‌های آنها پرداخته است. به عبارت دیگر میان القاعده و عربستان زنجیر مرتبطی وجود دارد که به این سادگی‌‌ها قطع شدنی نیست.