حکیم‌ها میان تهران و واشنگتن

حدود سه ماه پیش بود که خبری مبنی بر تصمیم مجلس اعلای اسلامی عراق در مورد جانشینی "عمار حکیم" به جای پدرش سیدعبدالعزیز حکیم در سمت ریاست این مجلس منتشر شد. برخی از خبرگزاری‌ها گزارش دادند که مجلس اعلای اسلامی عراق تعیین جانشین برای عبدالعزیز حکیم برای تصدی ریاست این مجلس را قطعی کرده است. براساس این گزارش‌ها مجلس اعلای اسلامی عراق جانشین حکیم را در زمان حضور کوتاه‌مدت وی در عراق و پیش از بازگشت به ایران برای ادامه معالجات پزشکی، نهایی کردند. هنوز چند روزی از انتشار این خبر نگذشته بود که گمانه‌زنی‌ها در مورد آینده مجلس اعلای اسلامی عراق به عنوان بزرگترین حزب شیعی حاضر در پارلمان این کشور و احتمال وقوع برخی تحولات در رویکرد سیاسی این حزب از سوی حکیم پسر آغاز شد. گمانه‌زنی‌های مذکور بیشتر مبتنی بر این نظر بود که عمار مانند پدرش از سیاست‌های ایران در منطقه حمایت نمی‌کند و می‌تواند زمینه نزدیکی بیشتر واشنگتن را به مجلس اعلای اسلامی عراق فراهم آورد. این گمانه‌زنی‌ها اخیرا و با حمله برخی از نیروهای سپاه المهدی به دفاتر مجلس اعلای اسلامی عراق در کربلا که موجب تقویت جایگاه این حزب در میان محافل سیاسی و حتی رهبران مذهبی این کشور گردید، بار دیگر از سر گرفته شد.

بر همین اساس برخی از ناظران معتقدند که واشنگتن بیش از پیش به حزب مجلس اعلای اسلامی عراق و در راس آن عمار حکیم، توجه خواهد کرد و احتمالا تلاش‌های جدیدی را برای نزدیکی به وی در دستور کار قرار خواهد داد. عمار حکیم در حوزه‌های علمیه ایران تحصیل کرده و با آنکه از نظر فکری با سکولاریست‌هایی که زمانی امیدهای آینده واشنگتن برای هدایت نظامی سیاسی عراق محسوب می‌شدند فاصله زیادی دارد، اما حزب متبوع وی به رهبری پدرش تنها جناح سیاسی در عراق است که نزدیک‌ترین رابطه را با واشنگتن دارد. عمار در سال 1979 یعنی همزمان با آغاز جنگ 8 ساله به همراه خانواده‌اش به ایران آمد، اما با وجودی که او بیش از نیمی از عمر خود را در ایران سپری کرده است، بسیاری در واشنگتن بعید می‌دانند که با توجه به دغدغه‌ها و علایق این روحانی 36 ساله در مورد آینده عراق، وی با سیاست‌های منطقه‌ای تهران همراهی کند. به گفته عمار این به نفع عراق است که رابطه خوبی با ایران و آمریکا داشته باشد. وی همچنین مخالف خروج ناگهانی نیروهای آمریکایی از کشور مادریش است و از پیشنهاد دولت عراق با حمایت آمریکا در توزیع درآمدهای نفتی و همچنین مصالحه با سیاستمداران سنی عربستان سعودی استقبال می‌کند.

حکیم پسر همچنین در مورد عدم توانایی دولت مالکی در اداره عراق معتقد است که مشکل عراق نباید به توانایی یک شخص تقلیل داده شود و به همین دلیل با تحرکات اخیر در راستای جایگزینی نخست‌وزیر کنونی عراق مخالفت کرده است. عمار در ماه‌های اخیر نقش پررنگ‌تری را در رهبری حزب متبوعش بر عهده گرفته و نشان داده است که می‌تواند جانشین خوبی برای پدر کم‌گویش باشد که هم اکنون با بیماری سرطان سینه دست و پنجه نرم می‌کند. با این حال عراق در زمانه‌ای حساس شاهد درخشش حکیم جوان در مجلس اعلای اسلامی عراق است. این حزب اگرچه بزرگترین حزب شیعی در  پارلمان عراق محسوب می‌شود، اما نتوانسته به آن سطح از نفوذی که گروه ضد آمریکایی مقتدی صدر در میان مردم عادی عراق ایجاد کرده است، دست یابد. این در حالی است که قابلیت عمار حکیم در مواجه با این گروه در بزنگاهی که دولت بوش شدیدا به حمایت از ادامه حضور نیروهای آمریکایی از سوی گروه‌های عراقی نیازمند است، بسیار حیاتی است.

نیروهای سپاه بدر تحت رهبری مجلس اعلای اسلامی عراق اگرچه کاملا با فنون نظامی آشنا هستند، اما بعید است که از نظر تعداد با نیروهای پر شمار سپاه‌المهدی به رهبر مقتدی صدر قابل مقایسه باشند. با این حال کاخ سفید دریافته است که به دلیل وجود برخی فاکتورها، رهبر جدید مجلس اعلای اسلامی عراق می‌تواند وزنه موثری در مقابل صدر و تحرکات نیروهای وی در عراق محسوب شود. مخصوصا این که اخیرا سپاه‌المهدی از مقتدی صدر دستور گرفته است که تا 6 ماه آینده فعالیت‌های نظامی خود را متوقف نگاه دارد. از سوی دیگر عمار حکیم و مقتدی صدر هر دو از نظر سنی بسیار به هم نزدیک بوده و در عین حال هر دو فرزندان خلف خانواده‌هایی هستند که در تاریخ مذهبی شیعیان عراق و در میان جامعه روحانیون این کشور صاحب اعتبار و جایگاه ویژه‌ای هستند.

به علاوه این دو خانواده در عین حال رقبای دیرینه‌ای برای کسب رهبری اکثریت شیعه عراق محسوب می‌شوند. از سوی دیگر عمار و مقتدی از نظر ظاهری نیز تفاوت‌هایی با هم دارند که قشر خاصی از مخاطبین را به خود جذب می‌کند. حکیم پسر واعظ نکته‌دانی است که بیشتر تمایل دارد که به زبان عربی کلاسیک و پر طمطراق صحبت کند تا لحنی محاوره‌ای و دلخواه تهیدستان عراقی که مقتدی صدر در سخنرانی‌هایش به کار می‌گیرد. با همه اینها به عقیده برخی از ناظران سیاسی به نظر می‌رسد که هنوز قضاوت در مورد رویکردی که حکیم پسر در پیش خواهد گرفت، بسیار زود است و نمی‌توان دقیقا پیش‌بینی کرد که وی پا جای پای پدرش خواهد گذاشت یا مسیر جدیدی را برای آینده سیاسی حزب متبوعش رقم خواهد زد. در حال حاضر باید منتظر وقوع تحولات دیگری در روند سیاسی عراق و همچنین آینده دولت مالکی بود. افزون بر این نمی‌توان از احتمال مرگ عبدالعزیز حکیم در ارزیابی از موقعیت آتی حزب مجلس اعلای اسلامی عراق غافل بود.