تقسیمات جنگهای صلیبی (بخش دوم)

مجتبی سلطانی
سیاسی: تقسیم جنگهای صلیبی به 7 یا 9 حمله به هر حال تقسیم مناسبی نیست زیرا جریان حوادث کوچک و بزرگ به هم پیوسته بود و میان یک جنگ با جنگ دیگر حد مشخص و روشنی نبود شاید این تقسیم با منطق سازگارتر باشد که بگوییم اول دوران فتوح بود که تا سال 539 هجری یعنی سالی که اتابکان زندگی «رها» را‌گرفتند دوام داشت. دوم دوران عکس‌العمل اسلام بود که زندگی آغاز کرد و به دوران پیروزیهای درخشان صلاح‌الدین به اوج رسید. سوم دوران جنگهای کوچک داخلی بود که برجسته‌ترین آنان ایوبیان شام، مصر و ممالیک مصر بودند و این دوران به سال 690 هجری که صلیبیان آخرین سن‌گر خود را در سوریه از دست داده‌اند خاتمه یافت. (8) اما ما جهت تبیین بهتر تقسیم مشهور نه گانه را دنبال می‌نماییم.
انگیزه صلیبی‌‌گری
انگیزه "صلیبی‌‌گری" از جنگهایی که مورخان به آن نام "جنگهای صلیبی" داده‌اند از لحاظ زمان قدیمی‌تر و از حیث مدت وسیع‌تر است . اندیشه صلیبی‌گری بر اساس کشمکش میان اسلام و مسیحیت استوار بوده است. این فکر از خیزش اسلام برای فتح ممالک در همان عصر اول اسلامی پدید آمده در صورتی که جنگهای صلیبی تا آخر قرن یازدهم میلادی هنوز آغاز نشده بود و اولین نبرد صلیبی در دشت‌های شام روی نداده بود. می‌توانیم آغاز جنگهای واقعی صلیبی را مربوط به اوایل قرن هشتم میلادی بدانیم که سپاه اسلام در پای دیوارهای قسطنطنیه، غرب را تهدید به فتح می‌کرد در زمانی که اسلام از اسپانیا به سوی دشت‌های فرانسه پیش آمد و مسیحیت و ملل شمال اروپا را در معرض تهدید قرار داد. آری از اوایل قرن هشتم میلادی مسیحیت اهمیت خطری که آن را از ناحیه جهش اسلام و پیروزی آن در جنوب تهدید می‌نمود درک نمود.(9)
انگیزه صلیب‌گری اندیشه‌ای است که تا قرن بیست و یکم امتداد پیدا نمود و آن را از طریق مواضع، عملکرد و واکنش‌های سران غرب به ویژه جریان حاکم بر کاخ سفید می‌توانیم دنبال نماییم.
علل و زمینه‌های جنگهای صلیبی
1- مسلمانان معاصر جنگهای صلیبی، اعم از سلاطین، امیران، نویسندگان و سایر مردم بر این عقیده بودند که نخستین انگیزه صلیبیها بر پایه اعتقادات دینی و مذهبی قرار داشت و نقش فعالی که ارباب کلیسا و رجال دین مسیح در برافروختن آتش جنگ داشتند این نظر را قوت می‌بخشید. پاپ «اورانوس دوم» در سال 488 هجری با شعار مشهور «این است راه خدا» در مجمع کلرمونت در جنوب شرقی فرانسه خطبه‌ای ایراد کرد. بنابراین انگیزه دینی در ظاهر عامل اصلی هجوم صلیبیها بود هر چند عوامل دیگری را نیز باید برشمرد (10) و سیر حوادث تاریخی آینده حاکی از غلبه انگیزه‌های تجاری – اقتصادی و استعماری بر انگیزه‌های دینی بود.
2- در آن دوران سیمای اقتصادی و اجتماعی اروپا آشفته بود. نظام زمین داری و ارباب رعیتی در اروپا بیداد می‌کرد طبقه عادی جامعه، در بدترین شرایط اجتماعی و فقر و بیچارگی زندگی می‌کردند. اربابان با کشاورزان و بندگان خود روابط خوبی نداشتند، زمین‌داران بزرگ در صدد گسترش اراضی خود بودند و نیز اجرای قانون وراثت زمین‌داری، خود عاملی در تشجیع جوانان غیرمالک در جنگها بود. (11)
3- انگیزه‌های تجاری و بازرگانی هم نقش عمده‌ای در گسترش جنگهای صلیبی داشت.
جمهوریهای "ونیز" و "جنوا" و "یزانس" برای تحکیم ارکان بازرگانی خود و سودطلبی بیشتر، فرصت را غنیمت شمردند و با ناوگان عظیم خود به کمک کلیسا و روسای دولتهای اروپایی شتافتند و صلیبیها را در اشغال مناطق اصلی شام یاری کردند.(12)
4- ادعای دروغین زائران مسیحی بیت‌المقدس مبنی بر مورد اذیت و آزار قرار دادن آنها از ناحیه مسلمانان وسیله‌ای برای تحریک عواطف مسیحیان و تقویت حس جنگ‌افروزی آنها بود . به هر صورت طرح مساله آزار مسیحیان و عدم تامین زائران بیت‌المقدس از سوی درویش مسیحی «پطروس زاهد» بهانه‌ای بیش نبود. (13)
5- پیروزی مقام پاپ بر مقام امپراتور و برتری نقوذ پاپ در غرب اروپا یعنی همان عاملی که باعث ‌گردید، دعوتش را بپذیرند و فرمانش را اطاعت کنند.(14)
6- ‌گرایش مجارها به مسیحیت که باعث باز شدن راه میان شرق و غرب اروپا‌ گردید. (15)
7- ویرانی کلیسای قیامت به سال 400 هجری به دستور حاکم خلیفه فاطمی (16)
8- بسیاری از سران قوم از جمله بوهیمند می‌خواستند برای خودشان حکومتی فراهم کنند.(17)
9- بسیاری از مجرمان قبول دعوت پاپ را کفاره گناهان خویش می‌شمردند. (18)
علت مستقیم جنگهای صلیبی
علت مستقیم جنگ این بود که به سال 478 هجری امپراتور "الکسیوس دمنفیوس" از پاپ اوربان دوم استمداد کرد زیرا سلجوقیان مسلمان متصرفات آسیایی او را تا کنار دریای مرمره‌ گرفته بودند و قسطنطنیه را تهدید می‌نمودند.
شاید پاپ استمداد امپراتور را فرصتی شمرد تا کلیسای یونانی را که به سال 446 ه.ق از کلیسای روم جدا شده بود به اتحاد باز آرد.
در 26 نوامبر 1905 م (488 هجری) پاپ اوربان دوم به شهر کلرمونت به جنوب شرقی فرانسه ضمن نطقی مسیحیان را ترغیب کرد که به سوی قبر مقدس بروند و آن را به زور از چنگ کفار و (مسلمانان) به درآورند و به تصرف خویش گیرند.
هنوز بهار سال بعد نیامده بود که صد و پنجاه هزار نفر که بیشتر آنها از فرنگ و نورمان و ‌گروهی نیز از توده‌های ضعیف بودند دعوت پاپ را پذیرفتند (19)
پی‌نوشت‌ها در دفتر روزنامه موجود است.