خرافه‌ای به نام چهارشنبه سوری

علی معصومی (وزوایی)
الف ـ مرور تاریخ چندهزار ساله ایران به روشنی ثابت می کند که مردم ایران از ابتدا یکی از مذهبی ترین ملل شرق بوده و تمام مراسم و آیین هایش رنگ مذهبی داشته است . اصولا , دین در تاروپود مردم ایران چه در دوره پیش از اسلام و چه در دوره بعد از اسلام ریشه داشته است .مردم ایران در دوره پیش از اسلام به تناسب فهم خود و به تناسب دست یابی اش به نوعی از باورهای غیبی و آفرینشی , اعتقادات ویژه ای داشت و همه رفتارها شخصی و اجتماعی و همه مراسم و آیین های خود را با همان باورهای ویژه اش همرنگ و همگن می کرد. بنابراین , می توان گفت که در ایران کهن , هیچ آیین و مراسمی نبود که با باورها و اعتقادات خاص مردم آن زمان هماهنگ نباشد , همچنانکه که بعد از ورود اسلام به ایران و پذیرش قلبی اسلام از سوی ایرانیان , مردم , همه تلاش خود را وقف هماهنگ کردن رفتارهای شخصی و اجتماعی خود با اعتقادات اسلامی کردند.
ب ـ نکته دیگر مربوط به « قالب ها » و « محتواها » ی برخی پدیده ها می باشد. اصل این است که در هر پدیده ای , باید « قالب ها » با « محتواها » هماهنگ باشد. به عبارت دیگر , قالب ظاهری و شکل ظاهری و صورت و ظرف پدیده ها با محتواها , باطن ها و مظروف ها همگن باشد. اما پای این اصل در خیلی مواقع می لنگد و تناسب ها و همگنی ها در اثر عوامل مختلف تاریخی و اجتماعی از میان می رود و قالب ها شکل های ظاهری , یا بی محتوا می شوند و یا اینکه محتوای دیگری جایگزین محتوای قبلی می شود. اگر ما به اطراف و محیط اجتماعی و فرهنگی و رفتاری خودمان بنگریم , پدیده های بسیاری می یابیم که چون از محتوا خالی شده اند و فقط شکل ظاهری وقالب آن ها باقی مانده است , برای ما بی معنا و خرافی شده اند , در حالی که اگر به ریشه های آن ها نگاه کنیم و ظرف و مظروف و قالب و محتوا را جدا از هم نگاه نکنیم و از دید همان باورها و همان کسانی که چنین پدیده هایی را به وجود آورده و رواج داده اند , بنگریم , مسائل برایمان متفاوت می شود.
ج ـ پس از ذکر این دو مقدمه , اکنون به سراغ اصل مطلب که « چهارشنبه سوری » است می رویم .
« چهارشنبه سوری » رسمی است که از نظر فضای تاریخی , مربوط به دوره ایران باستان است و طبق اعتقادات مردم آن زمان شکل گرفته است . در ایران قدیم که دین زرتشت بر ایران حاکم بوده , آتش نیز در نگاه پیروان این آیین , بسیار مقدس بوده است . در باور مردم آن عصر , آتش رابطه میان اهورامزدا (خدای زرتشتیان ) با انسان وحتی در جایگاه پسر اهورامزدا بوده است . به همین دلیل بوده است که مردم , آتش را بسیار مقدس می دانسته اند و در همه آیین ها و مراسم خود به حضور آن احساس نیاز شدید معنوی و اعتقادی می کرده اند. بنابراین , چهارشنبه سوری جشنی مذهبی بوده است که مردم آن عصر طبق باورهای خود در آستانه تحول طبیعت برگزار می کرده اند و روشن کردن آتش وپرش از روی آن و... همگی به این خاطر بوده است که مردم در آستانه تحول طبیعت , خود را با یکی مقدس ترین عناصر دین خود مانوس تر کنند وجان و تن خود را به آن نزدیک نمایند تا در آستانه بهار , جان و تن آن ها در بهار معنویت قرار بگیرد و تحول وصعود معنوی و مذهبی تازه ای پیدا کند.
بعد از پذیرش اسلام از سوی ایرانیان که منجر به دست یابی آن ها به دین اصیل و واقعی شد و باورهای نازل و انحرافی کنار رفت , فقط قالب و ظاهر چهارشنبه سوری باقی ماند و محتوای آن به دلیل مغایرت با اصول اسلامی از بین رفت , زیرا با معیارهای دین اسلام , مقدس بودن آتش و احترام به آن چیزی جز یک خرافه نبود. البته در بعضی دوره ها در بعضی مناطق ایران سعی شد چهارشنبه سوری نیز مثل عید نوروز طوری دستکاری شود که با دین اسلام و اصول آن مغایرتی نداشته باشد. مثلا در بعضی شهرهای ایران , سعی شد این رسم در آخر صفر که از نظر شیعیان , زمان خروج از ایام غم و غصه است , برگزار گردد , ولی چون سنخیت و توجیهی نداشت , مقبولیت عمومی پیدا نکرد.
از آنجا که محتوای چهارشنبه سوری که براساس باور غلط تقدس داشتن آتش بود , به طور کلی از میان رفت و دیگر کسی به آتش به عنوان امر مقدسی که انس با آن , معنویت و غلظت باور دینی به وجود می آورد , نگاه نمی کند , ولی قالب و ظاهر این رسم خرافی , نه تنها هنوز از میان نرفته است بلکه به یک پدیده خرافی بسیار زیانبار و شرارت آمیز تبدیل شده است و این پدیده , همچنان از سوی اشخاص و کانون های خرافه پرست و خرافه گستر ترویج و تبلیغ می شود.
مسئولان جامعه ما که از افکار ترقی برخوردار از اسلام ناب بهره مند است , باید با این خرافه مبارزه کنند و اجازه ندهند خرافه پرستان , این جامعه پاک را جولانگاه خود قرار دهند.