نقش مساجد در گسترش فرهنگ ایثار

محققین و متفکرین و کارشناسان در دولت، مجلس، دانشگاه و حوزه، براساس بند (د) ماده 159 برنامه سوم ما را موظف کرده‌اند که مفهوم ایثار و شهادت را در جامعه ترویج کنیم. وقتی گفته می‌شود فرهنگی را ترویج کنیم، به ظاهر باید برداشت‌ها در سطح عمومی یکی باشد، در صورتی که با اندک تاملی در‌می‌یابیم که هر کسی از ایثار معنایی به ذهن دارد. گروهی ایثار را یک کمال می‌دانند، گروهی آن را جوانمردی و گذشت می‌شمارند، بعضی رضایت حضرت حق می‌دانند و گروهی نیز آن را ایمان و معرفت تلقی می‌کنند. به واقع فرهنگ ایثار به چه معنا است و چرا باید آن را ترویج کنیم؟
توصیف مقام بلند و متعالی شهدا و ایثار‌گران و جایگاه آنها در بهشت خوب است، اما فقط بیان آن برای جامعه کفایت نمی‌کند، آنچه که در جامعه مناسب است ترویج شود، نگاه ایثار‌گر به زندگی است. حیات ایثار‌گران که خود یک فرهنگ است، باید مورد بازبینی قرار گیرد و با زبان‌های مختلف باز‌‌‌‌گو گردد.
ایثارگر فانی نمی‌شود. فنا نمی‌یابد اوج حیات او زمان ایثار‌گری او است. اگر وصیت‌نامه ما را با آنها مقایسه کنید و حیات ما را با حیات آنها مقایسه نمایید به این دقت خواهید رسید. با دقت و ظرافت خاصی می‌توان دریافت که از بین افراد جامعه عده‌ای هستند که این فرهنگ را می‌سازند.
«من‌ المومنین رجال صدقوا ما عاهدو‌الله علیه فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر و ما بدلوا تبدیلا» (احزاب/23)
تعداد محدودی هستند که به آن عهدی که با خدا بسته بودند عمل کردند، عامه مردم به زندگی عادی خود مشغولند. در جامعه اسلامی هم شاهد هستیم که افراد عادی از زندگی به گذران و روزمرگی تعبیر می‌کنند. افراد برتر موفق می‌شوند واجبات را انجام دهند و محرمات را ترک کنند. هدف‌های بلند و آرمان‌های متعالی از آن افراد عادی، نیست.
ایثار‌گر از حیات، مفهوم دیگری ارائه می‌دهد، تا موفق نشویم از ایثار‌گران بپرسیم که شما چه نگاهی به زندگی داشته‌اید و حیات را چگونه می‌دیدید، نمی‌توانیم آن را ترویج کنیم. به نظر می‌رسد این فرهنگ لحظه‌ای و آنی نیست که در یک لحظه ایثار‌گر آن را خلق کند. مجموعه باورها، نگرش‌ها و رفتار‌ها در طول زندگی، او را به ایثار‌گری مفتخر می‌سازد، چه شهید شود یا اسیر گردد و یا جانباز باشد و در بین ما زندگی کند.
ما محتاج تعیین مصادیقی هستیم تا آنها را الگوی رفتاری خود قرار دهیم. درک معارف الهی که در قالب وحی بر پیامبر ‌اکرم نازل شد، دستورالعمل پیامبران و ائمه معصومین و حکمت بزرگان و اندیشمندان و مصلحان، کاری بس دشوار است و جامعه نمی‌تواند برای فهم آن زندگی خود را مختل نماید.
در اینجا گروهی قد علم می‌کنند تا این مضامین ناب را تفسیر کنند. شهیدان از جامعه نمی‌روند، شهیدان حیات را برای مردم تفسیر می‌کنند. جانبازان چگونه زیستن را به ما می‌آموزند و اسیران صبر را درس می‌دهند. حال، جامعه با الگوهایی روبرو است که برای نجات انسان‌ها از زندگی مادی خود صرف‌نظر کنند.
آنان با عمل خود آیات الهی را می‌خوانند و راه صد ساله را در زمان کمی به ما و شما یاد می‌دهند. لحظه شهادت شهید، لحظه فنا شدن نیست؛ لحظه شروع یک فرهنگ است، این فرهنگ باید ترویج شود. ایثار‌گر اول خود را تزکیه می‌کند، بعد کتاب و حکمت می‌آموزد و بعد به تلاوت آیاتی الهی می‌پردازد و کتاب و حکمت را به ما می‌آموزاند.
چقدر سخت بود فهمیدن آیات الهی و بعضی از احادیث اگر شهیدان و ایثار‌گران نبودند. ابا‌عبد‌الله الحسین(ع) می‌فرماید: الدنیا قنطره؛ دنیا مانند پلی برای عبور است. ما اهل دنیا، دنیا را محل دائمی قرار دادیم، بناهای محکم می‌سازیم و سرود جاودانگی سر می‌دهیم. اما ایثار‌گر با خنده به ما می‌گوید؛ دنیا محل عبور است و نباید روی آن اقامت کرد.
احکام اسلام و دستورالعمل‌های آن و همه ادیان آسمانی، رها شدن از بند علایقی است که ظاهر همه انسان‌ها را در‌بر می‌گیرد. علاقمندی به زن و فرزند، مال دنیا و مقام به عنوان یک اخلاق ناپسند که پدید‌آورنده بسیاری از رفتارهای ناشایست است باید جای خود را به فرهنگ گذشت و جوانمردی بدهد و در اینجاست که نقش ایثار‌گر می‌شود. او با ما سخن نمی‌گوید، حرف نمی‌زند، نصیحت نمی‌کند بلکه با عمل و نگاهش با ما سخن می‌گوید و حرکاتش تصویرگر آیات الهی است، رفتارش تلاوت کلام خدا است، سکوتش وقار و آرامش است و زندگی و حیات را تفسیر می‌کند.
از خود، فرهنگ به جای می‌گذارد و نگاه ما را نسبت به دنیا عوض می‌کند. از منافع شخصی عبور می‌کند، «و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضاه الله و الله رؤوف بالعباد» «بقره /207 »، ایثار او احسان است و احسانی می‌کند که به قول امیر‌المومنین(ع) افضل الاحسان است، اشرف الکرم است، افضل عبادات است، اعلی مراتب کرم و فضیلت است، الایثار فضیله و اگر شیعه این همه شیفته ائمه علیهم‌السلام است به این دلیل است که اهل بیت مظهر ایثار هستند. آنها شهید و اسیر شدند تا ما را از هلاکت نجات دهند و جا دارد خضوع کنیم در برابر دلاورزنی از تبار امیر‌المومنین(ع) و فاطمه زهرا(س) که نام او مترادف با صبر و استقامت و شجاعت و گذشت و ایمان و ایثار است.
زینب علیهما‌السلام را می‌گوییم، زینبی که پس از این همه حادثه ناگوار در دربار عبیدا؟ زیاد وقتی از او سؤال می‌کنند دنیا را چگونه دیدی؟ می‌فرماید: ما راءیت الاجمیلا. و حال تعجب نمی‌کنیم که چگونه شهیدان و جانبازان و اسیران در شب‌های عملیات لبخند می‌زدند و کمتر شهیدی را دیدیم که در زمان شهادت، سرمست از عشق رضایت نباشد.
این لحظه که برابر با هزاران سال عمر ماست، نیازمند بازگویی است. لحظه رضایت، لحظه اطمینان و طماءنینه، لحظه کمال و لحظه وصال است. چه کنیم تا مردم غافل، از این سرچشمه آب گوارا بنوشند؟ این وظیفه ستاد ترویج ایثار است و کار سخت و هنرمندانه‌ای است. باید بالاترین مفهوم و پیام را در قالب بیانی زیبا، شعری موزون، قصه و فیلمی به نمایش بگذارند، به خصوص که بازیگران این صحنه‌هم هم حاضر نیستند که از سرمستی خود سخن بگویند.
نقش مساجد در ترویج ایثار‌گری
مسجد بعنوان مقدس‌ترین نهاد و مکان که از آن به عنوان خانه خدا، بیوت متقین و خانه‌های نورانی یاد می‌شود، همواره مرکز تعلیم، تربیت و تزکیه جامعه بوده است. از دیرباز مساجد محل تعلیم احکام و معارف الهی بوده‌اند و در گذشته تعلیم قرآنی و تربیت جامعه در مساجد انجام می‌شده است. مدارس و کتابخانه‌هایی که همجوار مساجد هستند شاهدی برای این مثال می‌باشند. حرکت‌های آزادی‌بخش بویژه با زمینه مذهبی همواره با محوریت مساجد انجام شده و در چند سال اخیر مساجد نقش اساسی در اطلاع‌رسانی، پشتیبانی و حمایت، سازماندهی و آموزش نیروهای انقلابی داشته است.
پیروزی انقلاب اسلامی و دفاع 8 ساله، نقش مساجد را بخوبی بازگو می‌کند. هزاران مسجد در سراسر ایران بعنوان پشتیبانی از جبهه‌های جنگ و بسیج نیروها، نقش آفرین شدند و رزمندگان را اعزام کردند، از آنها حمایت نمودند و در صورتی که شهید و جانباز و اسیر می‌شدند، زمینه‌های بعدی را فراهم می‌کردند. اهل مسجد و روحانیون برای جوانان آیات خدا را تلاوت می‌کردند و آنها را موعظه می‌نمودند. قلب‌های پاک جوانان این تعالیم را فرا می‌گرفت و به کار می‌بست و خود را از تعلقات دنیوی آزاد می‌ساخت.
نقش مساجد در ترویج ایثار‌گری را از زبان محقق محترم آقای عباس‌پور بیان می‌کنم که در این مقاله از پژوهش ایشان در این زمینه بهره‌های زیاده‌ای برده‌ام؛ در این پژوهش با تهیه تقریباً 1300 پرسشنامه در شهر تهران و با انتخاب 600 شهید در مناطق مختلف و به صورت تصادفی پرسش‌هایی به عمل آمد که علاوه بر خانواده شهید از همراهان شهید در مسجد محل و نیز، از رابطه مسجد و روحیه شهادت طلبی و ایثار گری مسجد و روحیه شهادت‌طلبی و ایثار‌گری سوال شده است. پاسخ‌های ارائه شده در این تحقیق نشان می‌دهد، بین حضور در مسجد و شهادت‌طلبی و ایثار‌گری رابطه معنا‌دار بسیار بالایی وجود دارد که تحقیق مذکور تاکید می‌کند باید در مساجد سرمایه‌گذاری بیشتری در این خصوص انجام شود.
در ضمن این تحقیق نشان می‌دهد، بسیج محیط مناسبی برای تقویت روحیه ایثار‌گری است و نوجوانان و جوانان از موقعیت مناسب‌تری برخوردارند. به قدری رابطه ایثار‌گران با مساجد زیاد است که کمتر شهیدی را می‌توان یافت که به صورت دائم یا مقطعی با یکی از مساجد در ارتباط نباشد و وجود پایگاه‌های مقاومت و پشتیبانی در کنار مساجد و حضور همزمان و تاسی به مربیان و روحانیون که در مساجد حاضر بودند، آنها را ناگزیر می‌کرد قبل از اعزام و پس از مراجعت حتی در نوبت‌های مشخص به نحوی معنی‌دار با مسجد مرتبط باشند.
خصوصیات مسجد
مساجد خصوصیاتی دارند که به وجود‌آورنده فرهنگ ایثار هستند؛ این خصوصیات به شرح ذیل می‌باشند:
1ـ مسجد محیط پاک و منزه و مطهری است که این پاکی را می‌توان از احکام ویژه آن درک کرد.
2ـ فعالیت در مسجد استمرار دارد. مسجد مکان تربیتی باثباتی است که یک فرد از کودکی با آن تماس می‌گیرد و تا آخر عمر رابطه‌اش قطع نمی‌شود.
3ـ رویکرد مساجد تربیتی و ماندگار است. رویکرد دیگر موسسات فرهنگی و رسانه‌ها رویکرد تبلیغی و گذر است و ماندگار نیست.
4ـ الگوها حرف اول را در مسجد می‌زنند. پیشوایانی در محراب مساجد، مظهر انقطاع از دنیا بودند و اینها الگو و راهنمای شهیدان شدند.
5ـ مساجد در کشور ما از پراکندگی مناسبی برخوردارند و این نهاد مقدس در هر اجتماعی وجود دارد.
6ـ محتوای مساجد همگی نور هستند. کلام دنیایی زدن در مسجد مکروه است، قرآن و حدیث است که رواج دارد.
لذا در انتخاب محیط ترویج فرهنگ ایثار‌گری باید مجدانه به مساجد پرداخت.