پتروشیمی، مبنای توسعۀ آیندۀ عربستان

سعید طباطبایی

تاریخ فعالیت پتروشیمی در عربستان را می‌توان به سه مرحله تقسیم کرد: «اولین مرحله با آغاز پتروشیمی در عربستان به آغاز دهۀ 70 میلادی باز می‌گردد و تا سال 1983 ادامه پیدا می‌کند. طی این دوران کشور عربستان با حمایت سرمایه‌گذاران خارجی که بیش‌تر آن‌ها شرکت‌های آمریکایی بودند بیش از 34 میلیارد دلار در بخش زیربنایی صنایع پتروشیمی سرمایه‌گذاری کرد. ایجاد دو شهر صنعتی جبیل و ینبوع با سرمایه‌ای بالغ بر 22 میلیارد دلار، توسعۀ سیستم‌های تولید، فرآورش، توزیع و ذخیره‌سازی گاز طبیعی با سرمایه‌ای بالغ بر 12 میلیارد دلار در این دوران انجام شد. همچنین تاسیس شرکت سابیک به منظور تولید مواد پتروشیمیایی پایه و میانی کودها، فلزات و تشویق بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری در صنعت پتروشیمی در همین دورۀ زمانی انجام گرفته است.

دومین مرحلۀ فعالیت صنعت پتروشیمی عربستان یا دوران توسعۀ این صنعت طی سال‌های 1984 تا 1999 اتفاق افتاد. راه‌اندازی اولین واحد تولید متانول توسط شرکت الرازی و بهره‌برداری از اولین واحد کراکر توسط شرکت پتروکیمیا از دستاورد‌های عربستان در این دوران است. سرعت گرفتن فرآیند خصوصی‌سازی صنعت پتروشیمی عربستان نیز در همین دوران اتفاق افتاد. مرحلۀ جهش و تثبیت صنعت پتروشیمی عربستان طی سال‌های پس از آغاز هزارۀ جدید میلادی آغاز شد. طی این سال‌ها مجتمع‌های جدید پتروشیمیایی ـ پالایشگاهی با سرمایه‌گذاری مشترک شرکت‌های آرمکوی سعودی و سومیتومو در شهر ربیق (Rabigh) احداث شدند.

از ویژگی‌های اصلی و اهداف راهبردی صنعت پتروشیمی در عربستان می‌توان به حجم بالای سرمایه‌گذاری اشاره کرد و همچنین می‌توان بیان کرد که پیگیری برنامه‌های خصوصی‌سازی توسط دولت عربستان از بدو تولد این صنعت در عربستان آغاز شده است. صنعت پتروشیمی در کشور عربستان به دلیل فراوانی گاز همراه نفت ایجاد شده است. تا قبل از ایجاد صنعت پتروشیمی در عربستان، گاز همراه سرشار از اتان، سوزانده یا دوباره به میادین نفتی تزریق می‌شد که هر دو عمل ارزش اقتصادی آن را کاهش می‌داد. برنامه‌ریزان برای جلوگیری از هدر رفتن سرمایه و در راستای توسعۀ اقتصادی، اقدام به به کارگیری اتان در زنجیره‌های تولیدی محصولات پتروشیمی کرده‌اند.

محصولات تولیدی کشور عربستان در حال حاضر در سه گروه زیر ارایه می‌شود:

1- مواد اساسی پتروشیمی.

2- مواد شیمیایی میانی.

3- پلیمرها.

در سال 2004 میلادی تناژ تولیدی این صنعت در عربستان به 27 میلیون تن رسید. کشور عربستان همچنین برای رشد صنعت پتروشیمی خود و دستیابی به جایگاهی ویژه در دنیا، راهبرد رشد خود را بر محور‌های زیر تعریف کرده است:

1- ایجاد تنوع در محصولات.

2- انجام سرمایه‌گذاری‌های مشترک با شرکت‌های بزرگ دنیا.

3- توجه ویژه به تحقیق و توسعه.

4- حمایت از بخش خصوصی.

5- گسترش صنایع پایین‌دستی.

مطابق راهبرد یاد شده، کشور عربستان رسیدن به 70 میلیون تن را در سال 2010 میلادی در برنامه دارد که رشد 159 درصدی نسبت به سال 2004 میلادی را نشان می‌دهد. گفتنی است کشور عربستان در حال حاضر حدود هفت درصد کل تولیدات پتروشیمی جهان را در اختیار دارد، این کشور دومین تولیدکنندۀ اتیلن گلایکول ـ متانول و MTBE، سومین تولیدکنندۀ پلی‌اتیلن، ششمین تولیدکنندۀ پلی‌پروپیلن و چهارمین تولیدکنندۀ استایرن جهان است و برنامۀ رسیدن به 13 درصد تولیدات جهانی را مدنظر دارد. گفتنی است در سال 2010 میلادی این کشور به یکی از چهار تولیدکنندۀ برتر محصولات کلیدی پتروشیمی در جهان تبدیل خواهد شد.

تحقیق و توسعه

تحقیق و توسعه عامل اصلی رقابت‌پذیری است و نقش کلیدی در رشد صنایع پتروشیی در آینده ایفا می‌کند. سابیک در سال 1991 میلادی پیشرفته‌ترین تحقیق و توسعۀ (R&D) را در ریاض راه‌اندازی کرده و به تازگی نیز چهار مرکز تحقیق و توسعه را در شهر‌های جبیل، هوستون و دو کشور هند و هلند به منظور تکمیل فعالیت‌های تحقیقاتی واحد ریاض افتتاح کرده است. حاصل فعالیت‌های تحقیقاتی این مراکز به شرح زیر است:

1- فن‌آوری تولید شرکت بوتن که حاصل مشارکت شرکت‌های سابیک و IFP فرانسه بود و تاکنون توسط 19 شرکت شیمیایی در 11 کشور جهان مورد استفاده قرار گرفته است.

2- فن‌آوری تولید اسید استیک از اکسیداسیون مستقیم اتان که در سال 2005 شرکت lbnRushid (از شرکت‌های تابع سابیک) به تولید تجاری رسید.

فن‌آوری آلفا الفین خطی (a-sabline) حاصل مشارکت شرکت‌های لینده و سابیک بوده و در حال حاضر یک واحد تولید آلفا الفین خطی با این فن‌آوری توسط شرکت united petrochemical Al-Jubail در دست احداث است

مشارکت‌های خارجی در صنایع پتروشیمی عربستان

از طرف دیگر عربستان در صدد جذب منابع مالی خارجی برای توسعۀ صنعت پتروشیمی خود بوده است. در همین چارچوب اخیرا شرکت ژاپنی میتسویی بوسان در یک طرح بزرگ ساخت مواد پتروشیمی در عربستان سعودی مشارکت می‌کند. مجموع سرمایه‌گذاری در این طرح بزرگ که پیمانکار آن شرکت عربستانی «سعودی اینترنشنال پتروکمیکال» است حدود هشت میلیارد دلار برآورد شده است. پس از لغو طرح پتروشیمی در ایران در سال 1989 میلادی، این دومین طرح بزرگ پتروشیمی است که شرکت میتسویی بوسان در منطقۀ خاورمیانه در آن مشارکت می‌کند. هدف این شرکت بازرگانی ژاپنی از این سرمایه‌گذاری آن است که با استفاده از گاز طبیعی ارزان در عربستان سعودی، تا سال 2011 میلادی مواد پتروشیمی همچون اتیلن تولید کند.

براساس این طرح قرار است در سواحل شرقی عربستان سعودی کارخانه‌ای احداث شود که توانایی تولید اتیلن تا حداکثر یک میلیون و 300 هزار تن در سال را داشته باشد. در حاشیۀ این طرح قرار است تاسیسات تولید هشت ماده پتروشیمی همچون پلی‌اتیلن، پلی پروپیلن و رزین اکریل نیز ساخته شود. گاز طبیعی مورد نیاز در این طرح از طریق شرکت ملی نفت عربستان سعودی آرامکو تامین خواهد شد.

همچنین شرکت پتروشیمی شرق قصد دارد تا سال 2008 در الجبیل عربستان سعودی یک مجتمع کراکر و مشتقات آن را احداث کند. طرح جدید شامل ساخت یک مجتمع کراکر 3/1 میلیون تنی، یک واحد 700 هزار تنی منو اتیلن گلایکول (MEG)، یک واحد 400 هزار تنی پلی‌اتیلن سبک خطی (LLDPE) و یک مجتمع 400 هزار تنی پلی‌اتیلن سنگین (HDPE) است. شرکت پتروشیمی شرق سرمایه‌گذاری مشترک 50-50 شرکت سابیک و SPDC است که در حال حاضر یک مجتمع کراکر 3/1 میلیون تنی و یک واحد 750 هزار تنی پلی‌اتیلن سبک خطی (LLDPE) در الجبیل را در مدار تولید دارد. SPDC کنسرسیومی از شرکت‌های ژاپنی به ریاست شرکت میتسوبیشی و میتسوبیشی کمیکال است.

سرمایه‌گذاری متقابل عربستان در اروپا و آمریکا

به طور متقابل عربستان، سرمایه‌گذاری‌هایی را در صنایع پتروشیمی اروپا و آمریکا انجام داده و یا در حال انجام دادن است. اخیرا کنسرسیومی متشکل از سرمایه‌گذاران کشورهای عربی خلیج فارس در آستانۀ خرید شرکت پتروشیمی «داو» آمریکا، بزرگ‌ترین شرکت تولید محصولات پتروشیمی دنیا، به ارزش 50 میلیارد دلار بوده است. سرمایه‌گذاران کشورهای عربستان، کویت، بحرین، قطر، امارات و عمان همراه با دو شرکت آمریکایی و در قالب یک کنسرسیوم قصد خرید «داو شیمیکال» را دارند.

تاکنون موافقتنامه‌های مالی مربوطه برای این معامله که بزرگ‌ترین معامله در جهان محسوب می‌شود بین دو طرف مبادله شده و کارشناسان ارزش این معامله را 52 تا 58 میلیارد دلار برآورد کرده‌اند، این در حالی است که ارزش تقریبی شرکت داو 50 میلیارد دلار اعلام شده است. در چند ماه اخیر اخباری درباره تغییرات استراتژیک در شرکت داو منتشر شده بود و در ماه مارس (اسفند) گذشته نیز شرکت داو به گروه صنایع «ریلاینس» هند پیشنهاد ادغام را داد که به نتیجه نرسید.

شرکت پتروشیمی داو (The Dow Chemical Company) مستقر در میشیگان آمریکاست و بزرگ‌ترین تولیدکننده پلاستیک، مواد شیمیایی و کودهای شیمیایی در سطح جهان محسوب می‌شود و در بیش از 156 شرکت جهان فعال است. این شرکت از شرکت‌های پیشروی جهان در عرصۀ نوآوری محسوب می‌شود و سالانه بیش از یک میلیارد دلار صرف امور تحقیق و توسعه می‌کند. شرکت شیمیایی داو، مستقر در مریلند آمریکا، هم اکنون بزرگ‌ترین کارخانۀ مواد شیمیایی در جهان است. «داو شیمیکال» تولیدکنندۀ بزرگ انواع محصولات پلاستیکی، شیمیایی و کودهای شیمیایی است. داو در سال 1897 توسط «هربرت هنری داو» کانادایی تاسیس شد. در حالی که این شرکت در ابتدا فقط مواد سفیدکننده و اسید تولید می‌کرد که امروزه دارای هفت بخش بزرگ تولیدی با گستره تولیدات متعدد است.

داو حدود 105 هزار سهام‌دار دارد. داو بزرگ‌ترین تولیدکنندۀ انواع محصولات پلاستیکی همانند پلی‌استیرن، پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن و لاستیک است. داو همچنین از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان مواد شیمیایی اکسیدانی و سلولزی و کودهای شیمیایی در جهان است. قطعات یدکی پلاستیکی 25 درصد کل فروش داو را تشکیل می‌دهد و بسیاری از تولیدات این شرکت برای صنایع ساخت خودروسازی طراحی شده‌اند. سهم لوازم دارویی و شیمیایی از کل فروش داو 17 درصد، کودها و حشره‌کش‌های شیمیایی هفت درصد، انواع پلاستیک‌های اولیه 26 درصد، مواد پایۀ شیمیایی 12 درصد و انواع هیدروکربن‌ها و انرژی‌ها نیز 13 درصد است.

داو در زمان آغاز حیات خود با کاهش شدید قیمت‌ها از سوی رقبای انگلیسی روبه‌رو شد که قصد داشتند این شرکت را زمین بزنند، اما مسوولان داو با متنوع کردن خط تولید آن، توانستند از این مهلکه به سلامت عبور کنند، هر چند که داو در آن زمان (اوایل قرن 20) حدود 90 هزار دلار درآمد را از دست داد. از آن پس داو به شرکتی که با سرعت فراوان قادر به تغییر خط تولید خود است مشهور شد و در عرض 20 سال توانست خود را به یک تولیدکنندۀ بزرگ مواد شیمیایی در سطح جهان تبدیل کند.

از دهه 1930 داو تولید اسفنج‌های پلاستیکی را آغاز کرد و نخستین کارخانۀ تولید منیزیم از آب دریا و نه شورآب‌های زیرزمینی را آغاز کرد. رشد این بخش از شرکت داو، آن را در طول جنگ جهانی دوم به علت استفاده از منیزیم در ساخت قطعات سبک هواپیما، به یک شرکت استراتژیک تبدیل کرد. همچنین در طول جنگ جهانی دوم، داو و شرکت «کورنینگ» Corning سرمایه‌گذاری مشترک خود برای تولید قطعات مورد استفاده در صنایع پیشرفته و فن‌آوری را که آن هنگام استفادۀ نظامی داشت، آغاز کردند. در سال 1942 شرکت داو توسعۀ خارجی خود را با تاسیس شعبه‌ای در کانادا آغاز کرد. پس از جنگ جهانی، داو شروع به توسعۀ فعالیت‌های خود به فراتر از منطقۀ آمریکای شمالی کرد و نخستین شعبۀ خود را در سال 1952 در ژاپن تاسیس کرد و به سرعت در دیگر کشورها نیز شروع به فعالیت کرد.

فروش داو که در آن زمان عمدتا محصولات پلاستیکی و شیمیایی بود، در سال 1964 از یک میلیارد دلار فراتر رفت و در سال‌های 1971 و 1980 به ترتیب به دو و 10 میلیارد دلار رسید.

هم اکنون داو بزرگ‌ترین تولیدکنندۀ پلاستیک در جهان است و با خرید شرکت Union Carbide در سال 2001 به بزرگ‌ترین شرکت صنعت پتروشیمی جهان تبدیل شد. در 31 آگوست 2006 داو اعلام کرد که قصد دارد تاسیسات خود در کانادا، ایتالیا و آلبرتای آمریکا را به علت مستهلک شدن آن‌ها ببندد.