اتحادیه گوام، رو به کدام سو

سیدکاظم رضایی
رهبران کشورهای عضو اتحادیه «‌گوام‌» ماه گذشته در باکو مرکز جمهوری آذربایجان گردهم آمدند و درباره چشم‌انداز این اتحادیه گفت‌وگو کردند. «‌گوام‌» برگرفته از حروف نخست کلمات انگلیسی چهار جمهوری شوروی سابق یعنی گرجستان، اوکراین، جمهوری آذربایجان و مولداوی است. اتحادیه گوام در اکتبر 1997‌ میلادی در حاشیه اجلاس سران کشورهای عضو شورای اروپا در استراسبورک فرانسه شکل گرفت. موسسان این اتحادیه هدف از تشکیل آن را توسعه همکاری‌های منطقه‌ای میان کشورهای عضو به ویژه در حوزه اقتصادی اعلام کردند اما فعالیت‌های بعدی گوام نشان داده که این اتحادیه بیشتر جهت‌گیری سیاسی و امنیتی پیدا کرده است. هر چهار کشور عضو گوام با روسیه مشکلاتی دارند و در سال‌های‌ اخیر اقداماتی در راستای کاهش روابط با این کشور و در‌ عین ‌حال همگرایی با غرب به ویژه آمریکا انجام داده‌اند.
در اجلاس سران کشورهای عضو اتحادیه گوام در باکو موضوعات‌ اقتصادی، امنیتی، سیاسی و فرهنگی مورد‌ بحث و بررسی قرار گرفت. در بعد اقتصادی، انرژی مهم‌ترین محور بحث بود. طرح ایجاد خط لوله باکو در جمهوری آذربایجان ـ اودسا (‌بندری در اوکراین در حاشیه دریای سیاه) ـ برودی (‌غرب اوکراین)، پلوتسک (‌شهری در لهستان هم مرز اوکراین) ـ گدانسک (بندری در لهستان در دریای بالتیک) در اجلاس باکو بررسی شد. این خط لوله قرار است نفت جمهوری‌ آذربایجان را بدون عبور از خاک روسیه به اروپا منتقل کند. پروژه حمل و نقل نیز در اجلاس باکو بررسی شد. راه‌آهن باکو ـ تفلیس ـ پوتی (بندر گرجی در دریای سیاه) قرار است با همکاری کشورهای عضو اتحادیه گوام احداث شود. همچنین توسعه بنادر پوتی ـ کرچ (بندر اوکراین در شبه جزیره کریمه در دریای سیاه) برای انتقال کالا و سوخت به اروپا نیز در اجلاس باکو بررسی شد. احیای جاده ابریشم و ایجاد منطقه آزاد تجاری در چارچوب اتحادیه گوام نیز از جمله مباحث اقتصادی در اجلاس باکو بود.
در بعد امنیتی، امکان تشکیل نیروهای حافظ صلح توسط کشورهای عضو اتحادیه گوام زیر نظر شورای امنیت سازمان‌ ملل و یا سازمان امنیت و همکاری اروپا مورد بررسی قرار گرفت.
در بعد سیاسی نیز رهبران کشورهای عضو اتحادیه گوام در بیانیه پایانی اجلاس بر رعایت ارزش‌های دموکراتیک، حاکمیت قانون و احترام به حقوق‌ بشر تاکید کردند. کشورهای عضو اتحادیه گوام در پی موج انقلاب‌های رنگی در قلمروی شوروی سابق از سال 2003 میلادی تاکنون مدعی اجرای ارزش‌های دموکراتیک و احترام حقوق بشر هستند، هر چند شورای اروپا این کشور را به نقض حقوق بشر متهم کرده است.
اجلاس سران اتحادیه گوام در باکو دومین نشست در سطح مقامات بلندپایه کشورهای عضو است که با حضور نمایندگان 30 کشور و سازمان، مهم تلقی می‌شود. در این اجلاس، موضوع گسترش گوام با پذیرش اعضای جدید و راه‌های همکاری این اتحادیه با نهادهای منطقه‌ای و بین‌المللی بررسی شد. کارشناسان سیاسی معتقدند کاهش روابط گوام با روسیه و همگرایی با غرب نشان می‌دهد که این اتحادیه به یک ائتلاف ضدروسی و رقیب جامعه کشورهای مشترک‌المنافع در قلمروی شوروی سابق تبدیل شده است، هر چند اعضای گوام این نظریه را رد کرده‌اند. گرجستان، مولداوی و جمهوری‌ آذربایجان سه کشور عضو اتحادیه گوام که با بحران جدایی‌طلبی مواجه هستند، روسیه را مسئول این بحران‌ها می‌دانند و همچنین از برتری‌جویی روسیه در جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع نگرانی دارند. کشورهای عضو اتحادیه گوام تاکنون تلاش‌هایی در جهت واگرایی از روسیه از جمله کاهش روابط با جامعه مشترک‌المنافع، احداث خط لوله انتقال انرژی به اروپا غیر از مسیر روسیه و ایجاد نیروی صلح‌بان برای اعزام به مناطق تجزیه‌طلب در قلمروی شوروی سابق به عنوان رقیبی برای نیروهای حافظ صلح روسیه کرده‌اند.
آمریکا نیز از ابتدا با تاسیس اتحادیه گوام موافق بوده و بسیاری از کارشناسان مسائل جمهوری‌های شوروی سابق، تاسیس این اتحادیه را ابتکار عمل واشنگتن می‌دانند. آمریکا تاکنون کمک‌های مالی به اتحادیه گوام اختصاص داده و نمایندگان این کشور همواره در نشست‌های گوام شرکت کرده‌اند. البته دیوید کرم دستیار وزیر‌ خارجه آمریکا در نشست سران اتحادیه‌ گوام در باکو اعلام کرد که کشورش گوام را یک سازمان منطقه‌ای می‌داند و نیازی به عضویت در این اتحادیه نمی‌بیند. در واقع، آمریکا ترجیح می‌دهد بدون عضویت در گوام و از طریق همکاری با این اتحادیه، نفوذ خود را در قلمروی شوروی سابق گسترش دهد.
فعالیت اتحادیه گوام همواره تحت تاثیر رقابت آمریکا و روسیه در قلمروی شوروی سابق قرار گرفته است. روسیه با اعمال فشارهای اقتصادی و ارتباط با جدایی‌طلبان در کشورهای عضو اتحادیه گوام تلاش کرده است این کشورها را از سیاست ضدروسی باز بدارد. اجلاس رهبران جدایی‌طلب قره باغ، تراتس دنیستر، آبخازیا و اوستیای جنوبی در مولداوی همزمان با اجلاس رهبران کشورهای عضو اتحادیه گوام، پیام آشکار مسکو به گوام بوده سات. روزنامه روسی نستا با توجه به شرکت نکردن ولادیمیر ورونین رئیس‌جمهوری مولداوی در اجلاس سران اتحادیه گوام در باکو و شرکت نخست وزیر مولداوی به جای وی اعلام کرد که مسکو توانست در میان اعضای اتحادیه گوام شکاف ایجاد کند. این روزنامه روسی همچنین از احتمال فاصله مولداوی از گوام و تبدیل گوام به گوا خبر داد. ازبکستان نیز در سال 1999 به گوام پیوست، اما در سال 2005 در اعتراض به سیاست‌های مداخله‌گرایانه آمریکا در امور داخلی کشورهای عضو گوام و سوق دادن این اتحادیه به رقابت به جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع از گوام خارج شد.
اتحادیه گوام به دلیل فاصله اقتصادی اعضا و وابستگی شدید اقتصادی کشورهای عضو به روسیه، مناقشات قومی و همچنین تعریف متفاوت اعضا از دموکراسی، چندان به عنوان یک نهاد کارآمد منطقه‌ای مطرح نبوده است.