خوابهای واشنگتن برای مسکو

حسین کبریایی‌زاده

چندی قبل سخنان پوتین در سی‌ودومین ‌اجلاس سران هشت کشور صنعتی چنان بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های خبری دنیا پیدا کرد که علی‌رغم گذشت چهارماه از آن اجلاس تنش‌زا هنوز بسیاری از تحلیلگران و ناظران مسائل بین‌المللی با نگاهی بهت‌زده سردی روابط مسکو ـ واشنگتن را دنبال می‌کنند‌. شایسته است به منظور تسهیل در تحلیل مسائل جاری نگاهی گذرا به تحولات مناطق مرتبط افکنیم باشد که این نگاه اجمالی راهگشای ما در حل این معمای به ظاهر ساده باشد.

ابتدا جهت یادآوری به 4 ماه قبل در هایلیگندام بر می‌گردیم جایی که سران هشت کشور صنعتی به ریاست آنگلامرکل گرد‌هم آمده بودند تا پیرامون بررسی وضعیت اقتصادی جهان‌، چالش‌های بین‌المللی‌، محیط زیست‌، تغییرات اوضاع اقلیمی و افزایش دمای زمین‌، گازهای گلخانه‌ای‌، مسائل آفریقا بویژه رشد بیماری مسری از جمله ایدز‌، مالاریا و سل در این قاره‌ها به تضارب آرا بپردازند البته مسئله خاورمیانه‌، دارفور‌، بحران عراق و افغانستان از دیگر محورهای این نشست بود‌؛ موضوع استقرار سپر موشکی آمریکا در کشورهای چک و لهستان از مهم‌ترین موضوعات اجلاس وزیران خارجه و دیدارهای دوجانبه‌ سران گروه هشت بود به نحوی که سایر موضوعات مذکور را تحت‌الشعاع خود قرار داد رئیسان‌جمهور آمریکا و روسیه در حاشیه  ضیافت شام در هایلیگندام با هم دیدار و در خصوص موضوعات نشست رسمی خود در اجلاس جی‌ هشت بحث و گفتگو کردند‌.

در این دیدار پوتین با طرح پیشنهادی غیرمنتظره از آمریکا خواست تا به جای استقرار سپر موشکی در اروپای شرقی‌، از سیستم راداری جمهوری آذربایجان‌، موسم به "رادار قبله"‌، استفاده کند گفتنی است پایگاه رادار قبله در شمال غرب شهر باکو در منطقه مرزی با روسیه واقع است‌. این پایگاه باقی‌مانده از شوروی در خاک جمهوری آذربایجان احداث شد و قادر به رد‌یابی حملات موشکی از مسافت هفت هزار کیلومتری است‌.

پیشنهاد پوتین در دیدار با بوش که در حاشیه  اجلاس سران صورت گرفت موجب غافلگیری طرف آمریکای و همه ناظران حاضر در این اجلاس شد، به نحوی که آمریکای‌ها از هیئت روسیه مهلت خواستند که این موضوع را مورد بررسی قرار دهند و به این ترتیب یکی از جنجالی‌ترین موضوعات احتمالی این نشست با این پیشنهاد تا حد زیادی  فرو‌کش کرد.

این در حالی است که از همان بدو ارائه این پیشنهاد برخی از کار‌شناسان با توجه به تحولات حاشیه دریای‌ خزر و نیز طرح‌های آمریکا در اروپای شرقی نسبت به موافقت واشنگتن با پیشنهاد روسها ابراز تردید کردند. این در حالی بود که پوتین سه‌شنبه هفته گذشته هشدار داده بود که طرح دفاع موشکی ممکن است محرک یک رقابت تسهیلاتی جدید شده و اروپا را به یک "بشکه باروت" تبدیل کند و حتی روسیه یک موشک قاره‌پیما را مورد آزمایش قرار داده و اعلام کرد که این راکت جدید بر چنین سیستم‌های دفاعی غلبه خواهد کرد‌.

این اقدامات روسیه سبب شد تا گیتس وزیر دفاع ایالات متحده در سخنانی جنجال‌بر‌انگیز استشمام رایحه جنگ سرد را به دنیا  متذکر شود‌.

اینکه آیا تعفن جنگ سرد شامه گیتس را آزرده یا رایحه آن نوازشگر مشام شخص اول پنتاگون شده موضوعی است که در این مقاله مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد‌.

اگر تحولات دیپلماتیک منطقه خاور‌میانه در این چند ماه با دقت به نظاره بنشینیم ابعاد این تحرک دیپلماتیک ستاره قطبی ما برای رسیدن به سیاست میانبر رایس و گیتس می‌شود. و در نهایت ارتباط  وثیق و مرتبط آنها را با تحولات اوراسیا مورد بررسی قرار می‌دهیم‌. گیتس و رایس برای رسیدن به اهداف روتین خود دست به اقداماتی زدند که حتی در دیپلماسی «گام به گام» رایس پیش‌بینی نشده بود از جمله این تدابیر طی طریق دو وزیر خارجه عرب در مسیری که در اجلاس مادرید و اسلو پیموده نشده بود، تشکیل کمیته 4جانبه طرح دولت جدید فلسطین بر محور اراده اقلیت فتح‌، با وجود کاهش چشمگیر محبوبیت بلر در بین اعراب و حتی مردم کشور خودش‌، بوش هم پیمان خود را مامور یافتن نقشه صلح می‌کند‌.

حال اگر در مقام مقایسه این روند با طرح ایجاد سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا که سابقه آن به دوران ایزنهاور و بعد جنگ ستارگان ریگان بر می‌گردد (که از آن زمان تاکنون بدلیل هزینه‌های سنگین طرح، نیمه تمام مانده و بنا‌براین تنها کاربرد آن تبدیل شدن به چماق بالای سر روسیه است) برآییم می‌بینیم آمریکا در منطقه اوراسیا نیز با تهدید قلمداد کردن برنامه موشکی ایران سعی در ایجاد مسابقه تسلیحاتی این ‌بار در این گوشه از دنیا دارد جالب اینکه مقامات روسیه علی‌رغم اینکه ادعا‌های آمریکای‌ها مبنی بر تهدید‌آمیز خواندن برنامه‌های موشکی ایران برای آمریکا و اروپاست را رد کرد و با وجود آن که در بسیاری از مجالس و محافل داخلی و بین‌المللی اذعان داشته‌اند موشک‌های ایرانی تا سال 2012 به بردی معادل 1500 مایل معادل 2400 کیلومتر می‌رسند‌. بدون توجه به لایه‌های پنهان سیاست آمریکا، در گفتگویی با روزنامه ایتالیای «کوریره دلاسرا» گفت‌: طرح آمریکا برای گسترش سیستم موشکی موجب مسابقه تسلیحاتی جدیدی خواهد شد اما در آن صورت‌، روسیه مسئول نخواهد بود‌، چون آمریکا این مسئله را شروع کرده است‌.» پوتین افزود‌: «آمریکا این موضوع را می‌خواهد چگونه توضیح ‌دهد‌؟ ایران موشک با برد پنج تا هشت هزار کیلومتر ندارد‌. به ما گفته می‌شود که سپر دفاع موشکی برای مقابله با موشک‌هایی‌ست که وجود خارجی ندارد‌. فکر نمی‌کنید که این توجیه اگر غم‌انگیز نباشد‌، دستکم خنده‌دار است‌؟» رئیس‌جمهوری روسیه همچنین تهدید کرد که تصمیم دارد تعهد کشورش به پیمان بزرگ کنترل سلاح را که در حضور نیروهای متعارف در اروپا را محدود می‌کند‌، به حال تعلیق در آورد‌.

مقامات ساده کرملین با گامهای شتابان به سمت مسابقه تسلیحاتی خیز برداشته‌اند که سیاست نخ‌نمای آمریکا در فروش تولیدات کارخانجات اسلحه‌سازی این کشور به حساب می‌آید انتشار آمارها نشان از سهم چهل در‌صدی آمریکا در صادرات سلاح به نقاط مختلف دنیا دارد آمریکا از فروش سلاح‌ هم به عنوان اهرم سیاسی در راستای تهدید و تجاوز به دولتهای مخالف هژمونی این کشور استفاده می‌کند و هم اینکه با این ترفند به خالی کردن ذخایر زراد‌خانه‌های خود کمک می‌کند این در حالی است که صاحبان صنایع اسلحه‌سازی جزء نزدیکترین لابی‌ها به احزاب محافظه‌کار به شما‌ر می‌آیند و نقش مهمی در تامین مالی هزینه انتخاباتی این احزاب ‌دارند‌.

جالب است بدانیم بزرگترین حامی دموکراسی در جهان که برای خود نقش دیده‌‌بان حقوق بشر در تمامی نقاط دنیا را تعریف کرده با کوبیدن بر طبل خشونت و مبارزه با تروریسم بیشترین منافع را از جنگ‌افروزی در دنیا به خود اختصاص می‌دهد.

در چنین شرایطی روسیه به عنوان رقیب دیرینه این کشور در بسیاری از نقاط استراتژیک دنیا مثل خاورمیانه و شرق اروپا هموار مورد توجه سردمداران با کاخ سفید بوده است روسیه در شرایط کنونی با گذار از آسیبهای اقتصادی مسکو طی پنج سال گذشته مازاد بودجه داشته و ذخایر ارزی خارجی این کشور به میزان بالای 180میلیارد دلار رسیده است‌.

در همین راستا اختلافات روسیه و آمریکا بر سر مسائل خاورمیانه قابل تامل‌ است به عنوان مثال  یکی از شرکای تجاری روسیه کشور سوریه می‌باشد که هموار یکی از خریدار اصلی صلاح‌های روسیه به شمار می‌آید که در زمینه فروش  موشک‌های زمین به هوای استرلت (-SA/streets 18) به سوریه آمریکا نسبت به چنین معامله‌ای اعتراض دارد از طرفی در اوایل سال جاری از هر سو صدای نارضایتی و اعتراض مقام‌های آمریکا بویژه علیه عربستان به گوش می‌رسید و بوش برای حفظ این رابطه با شدید‌ترین فشارها روبرو بود‌. سفیر آمریکا در سازمان‌ ملل از نقش ریاض در هدایت شبکه ترورهای عراق گلایه سر می‌داد، نمایندگان کنگره با یافتن اسناد ارتباطات مالی و ایدئولوژیک شاخه‌های جهانی القاعده با این کشور لایحه مجازات ریاض را آماده کرده بودند و دست آخر پنتاگون در سند محرمانه خود از ناامیدی ارتش آمریکا در بازداشتن سلفی‌های اعزامی عربستان به بغداد خبر داده بود. این در حالی بود که اردن‌، پاکستان و حتی امارات نیز از انتقادات واشنگتن در امان نبود‌. روسیه در آن مقطع تمام ابزارهای دیپلماتیک خود را به کار گرفت تا از شرایط موجود به نفع خود بهره ببرد و به میزان بسیار زیادی نیز ابتکار عمل را در این منطقه استراتژیک بدست گرفت ولی میدا‌نداری رایس و گیتس در منطقه سر رشته امور را از دست روسیه خارج نمود و بار دیگر کشورهای پولدار خاورمیانه را به دامان آمریکا برگرداند.

روسیه همچنین در عرصه بین‌المللی دستاوردهای عمده داشته است‌. روسیه در سازمان کنفرانس اسلامی موقعیت ناظر را پیدا کرده که نشانگر گسترش مناسبات این کشور با کشورهای  اسلامی است.

در مجموع آمریکا از پیشرفت‌های روسیه که یاد‌آور اقتدار این کشور در قرن بیستم و مسائل جنگ سرد  بود سراسیمه به وحشت افتاده و سعی دارد بار دیگر با استفاده از حربه قدیمی جنگ ستارگان ریگان منتها با عنوان جدید سپر دفاع موشکی این رقیب زخم‌خورده را سر جای خود نشاند.

ذهن فراموشکار انسان قرن بیست و یکم تهدیدات هسته‌ای و مسابقات تسلیحاتی در نیمه دوم قرن بیستم را زیاد نبرده است مخصوصا روسها سالهای فقر و فلاکت آن دوران نه چندان دور را به خوبی به یاد می‌آورند؛ با گذشت چندین سال از جنگ سرد هنوز هم زخم‌های مسابقه تسلیحاتی آن‌، بر تن رنجور این سرزمین سرد التیام نیافته است.