«ژانویه رؤیایی» برای کنگو

رئیس اتحادیه آفریقا
اتحادیه آفریقا، مهمترین نهاد سیاسی قاره سیاه و شامل 53 کشور آفریقایی است.
ریاست اتحادیه آفریقا، نه تنها برای هر کشوری افتخاری بزرگ محسوب می‎شود، بلکه قدرت دو چندان نیز به صاحب کرسی ریاست می‎بخشد. مدت ریاست اتحادیه آفریقا، یکساله و موقتی است.
اتحادیه آفریقا سنت نانوشته‎ای دارد: کشوری که میزبان سران آفریقا برای تعیین رهبر آینده اتحادیه است، معمولا به عنوان رئیس این اتحادیه برگزیده می‎شود. بر همین اساس، سودان که میزبانی نشست ماه ژانویه را بر عهده داشت، تلاشهای بسیاری جهت تکیه زدن بر صندلی ریاست اتحادیه انجام داده بود که در انتهای این راه، با مشکلات فراوانی روبرو شد.
با نزدیک شدن به سال 2006 میلادی، زمزمه‎ها جهت ریاست سودان به اتحادیه آفریقا در این سال بالا گرفت. مقدمات نشست در خارطوم فراهم شده بود و سران آفریقایی، یکی پس از دیگری، وارد پایتخت سودان می‎شدند. همزمان، صدای اعتراض گروههای مخالف ریاست سودان به آینده آفریقا به اوج خود رسید و درگیریها آغاز شد.
به طور کلی می‎توان گفت 3 گروه، مخالف ریاست سودان بودند:
1- شورشیان دارفور: این گروههای مخالف، سالها علیه دولت سودان مبارزه می‎کردند، اما از سال 2003 یا در اختیار گرفتن سلاح‎های نظامی گوناگون، شکل تازه‎ای به مبارزات خود بخشیدند، به دلیل آنکه مقر اصلی آنها شهر «دارفور» در غرب سودان است، به همین نام معروف هستند. آنها ادعا می‎کنند مورد بی‎توجهی مسؤولان دولتی سودان قرار گرفته‎اند.
درگیریها میان شورشیان دارفور و حکومت سودان، تاکنون باعث کشته شدن دهها هزار نفر و بی‎خانمانی میلیونها سودانی شده است. به همین خاطر، میانجیگریهای بین‎المللی برای پایان دادن به درگیریها آغاز شد و سرانجام، شورشیان موافقت کردند تا به پای میز مذاکره با دولت سودان بنشینند. مذاکرات به دلیل ریاست کشور نیجریه بر اتحادیه آفریقا، تا به امروز در «آبوجا» (نام شهری در نیجریه) برگزار می‎شده است. لذا در صورت انتخاب سودان به عنوان رئیس اتحادیه، شورشیان ترس از آن داشتند که دولتمردان این کشور، گفت‎وگو را به خاک سودان منتقل کنند. البته پیامد آن هم تضمینی برای حقوق شورشیان وجود نداشت، زیرا بی‎شک، سیاستمداران سودانی با اعمال نفوذ، روند مذاکرات را به سود دولت متبوعشان تغییر می‎دادند.
هر چند سودان اعلام کرد تحت هر شرایطی، نیجریه، میزبان مذاکرات شورشیان دار فرو و حکومت سودان باقی خواهد ماند، اما این اظهارات تأثیری نداشت. شورشیان تهدید کردند در صورتی که سودان، ریاست اتحادیه آفریقا در سال جاری میلادی را به دست آورد، آنها از مذاکرات «آبوجا» خارج خواهند شد. این سخنان جامعه جهانی را نگران کرد و کشورهای قدرتمند صحنه بین‌الملل، (برای حفظ گفت‎وگوهای صلح) تلاش کردند سودان را از احراز ریاست اتحادیه منصرف کنند.
2- حامیان حقوق بشر: دومین گروه از مخالفان ریاست سودان، سازمانهای دفاع از حقوق بشر بودند آنها اعتقاد داشتند حکومت سودان با مردمان خود (به ویژه ساکنین دارفور) بدرفتاری می‎کند؛ بنابراین چنین دولتی حق ریاست اتحادیه مهمی چون آفریقا را ندارد، زیرا این اتحادیه، شامل تمام کشورهای قاره سیاه (به غیر از مراکش) است و رئیس اتحادیه آفریقا، به نوعی رهبر تمام سرزمین‎های آفریقایی به شمار می‎آید.
به این ترتیب، همزمان با ورود سران آفریقا به پایتخت سودان، سازمانهای حقوق بشر فعالیتهای خود را گسترش دادند و با برگزاری گردهمایی‎ها و تظاهرات، افکار عمومی را علیه دولت سودان تحریک می‎کردند. لازم به ذکر است به دلیل همراهی سازمانهای معتبر حقوق بشر بین‎المللی در کنار گروههای محلی، اعتراض آنها بازتاب گسترده‎ای در رسانه‎ها داشت.
در مقابل، دولت سودان هم بیکار ننشست و علیه فعالیت‎های مدافعان حقوق بشر دست به کار شد. در تاریخ یکشنبه 22 ژانویه 2006، یک روز قبل از آغاز کنفرانس سران، خبرگزاری رویترز گزارش داد: نیروهای امنیتی سودان به یکی از نشست‎های سازمانهای حقوق بشر حمله و حدود 50 فعال حقوق بشر را دستگیر کردند. شاهدان به رویترز گفتند: مأموران امنیتی قصد داشتند فهرست نمایندگان حاضر در این نشست و اطلاعات لپ‎تاپهای آنها را نیز به دست آورند. همچنین، نیروهای اطلاعاتی سودان از خبرنگاران حاضر در نشست خواستند محل را ترک کنند و حتی مقداری از لوازم و دوربین‎های آنها را نیز توقیف کردند. انعکاس اینگونه گزارشها و اخبار دیگر مبنی بر جلوگیری از فعالیت‎ مدافعان حقوق بشر، بخش مهمی از اقدامات مخالفان ریاست سودان را تشکیل می‎داد و بدین وسیله، آنها سعی می‎کردند در راه رسیدن سودان به ریاست اتحادیه آفریقا، موانعی به وجود آورند.
3- اروپا و آمریکا: دولتهای قدرتمند اروپایی به همراه ایالات متحده آمریکا نیز از مخالفان ریاست سودان به شمار می‎آمدند. در این قضیه، آنها حمایتهای فراوانی از سازمانهای مدافع حقوق بشر به عمل آوردند. غربیها معتقدند بود حکومت سودان در بحران دارفور، کوتاهی کرده و خشونت زیادی علیه مردمش به کار برده است و بر این اساس، شایسته ریاست به اتحادیه آ،ریقا نیست و این عمل (ریاست سودان) برخلاف آرمانهای تعریف شده این اتحادیه است. اروپاییها و آمریکا تاکید داشتند رهبری سودان در آفریقا، ناقض اهدافی مانند «حقوق بشر، ترویج دموکراسی و توسعه» در قاره سیاه است.
ایالات متحده آمریکا پیشتر این اتهام را مطرح کرده بود که سودان در منطقه دارفور اقدام به نسل کشی کرده است؛ ادعایی که توسط حکومت سودان رد شد.
در عین حال، جای تعجب دارد دولت آمریکا موضعی متفاوت هم در قبال سودان اتخاذ کرد؛ زیرا یکی از مقاصد نخستین سفر آفریقایی «کاندولیزا رایس» در مقام وزیر امور خارجه آمریکا، سودان بود!
با این اوصاف، فشارها علیه حکومت سودان قوت گرفت. اوضاع برای این کشور آفریقایی زمانی وخیم‎تر گشت که به هنگام اجلاس سران، اعلام شد یکی از هلیکوپترهای سازمان ملل در دارفور سقوط کرده است.
با این اتفاق، سودان کمی عقب نشست و اعلام کرد: برای آنها موفقیت کنفرانس، اهمیت بیشتری دارد تا ریاست اتحادیه، اظهارات وزیر اطلاع‎رسانی سودان نیز تکمیل کننده مواضع حکومت کشور متبوعش بود. «الزهاوی» گفت: «ما به دنبا‌ل هیچ چیز به جز موفقیت کنفرانس نیستیم.»
با این اقدام، عملاً راه برای رفع اختلافات درباره تعیین ریاست ادواری اتحادیه آفریقا هموار شد. جالب آنکه، قرعه فال به نام «جمهوری کنگو» افتاد تا به عنوان رئیس اتحادیه در سال جاری میلادی برگزیده شود. کنگو برازاویل که فعالیت‎های گسترده‎ای را برای به دست آوردن این مقام آغاز کرده بود، هرگز تصور نمی‎کرد سودان از مواضع خود عقب‎نشینی کند. جمهوری کنگو در عمل، برای ریاست سال آینده برنامه‎ریزی کرده بود.
به هر ترتیب، اتحادیه آفریقا در ماه ژانویه سال جاری میلادی، جمهوری کنگو را برای سال 2006 و سودان را برای سال 2007 به عنوان رئیسان این اتحادیه معرفی کرد.
عضو شورای امنیت
از ابتدای سال جاری میلادی، جمهوری کنگو به عنوان یکی از اعضای غیر دائم، به شورای امنیت سازمان ملل متحد پیوست. شورای امنیت شامل 15 کشور (5 عضو دائم و 10 عضو غیر دائم) است. اعضای غیر دائم برای پیوستن به شورا، مسیری طولانی را پشت سر می‎گذارند؛ آنها باید دو سوم آرای موافق اعضای مجمع عمومی سازمان ملل متحد را به دست آورند. مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز از تمامی کشورهای عضو این سازمان تشکیل شده است.
در این مجمع، هر کشر عضو تنها حق یک رای دارد و جایگاه تمام اعضا یکسان است. به بیان ساده‎تر، قانون «وتو» در این مجمع حاکم نیست و حتی آرای کوچکترین کشور جهان (عضو سازمان ملل متحد) و ایالات متحده آمریکا یکسان است.
درست است که عضویت جمهوری کنگو (مانند هر عضو غیر دائم دیگر) در شورای امنیت، 2 ساله و موقتی است، اما فواید فراوانی به همراه دارد. از آنجا که در منشور سازمان، حفظ «صلح و امنیت بین‎المللی» بر عهده شورای امنیت گذاشته شده است، به اعتقاد بسیاری، این شورا، مهمترین نهاد سازمان ملل متحد به شمار می‎آید.
از سوی دیگر، بسیاری از برنامه‎ها و تصمیمات شورای امنیت به آفریقا مربوط می‎شود. هنوز هم جنگها و درگیریهای فراوانی در این قاره وجود دارد؛ درگیریهای اتیوپی و اریتره، جنگ داخلی در کنگو کینشاسا، مناقشه داخلی، ساحل عاج و...
تعجب آور نیست وقتی به قطعنامه‎های شورای امنیت نگاهی می‎اندازیم، متوجه می‎شویم درصد قابل توجهی از آنان درباره کشورهای آفریقایی صادر شده است.
در این میان، نقش اعضای آفریقایی حاضر در شورای امنیت، از جمله جمهوری کنگو، حائز اهمیت است. جمهوری کنگو به عنوان پلی میان آفریقا و شورای امنیت قرار گرفته است. در حقیقت، این کشور با رایزنیهای خود با دیگر کشورهای آفریقایی، می‎تواند تأثیراتی کوچک یا بزرگ به تصمیمات شورای امنیت داشته باشد.
هر رأی جمهوری کنگو در قطعنامه‎ها و دستورات جلسات شورا، زیر ذره‎بین کشورهای قاره سیاه است.
به این ترتیب، کنگو برازاویل می‎تواند با اتخاذ دیپلماسی مناسب، خود را به عنوان یکی از مهمترین کشورهای آفریقایی مطرح کند.
در همین حال، شورای امنیت، وظیفه مهم پیشنهاد دبیر کل سازمان ملل متحد به مجمع عمومی را بر عهده دارد تا مجمع، درباره فرد مورد اعتماد شورا، رأی‎گیری و نظر خود را اعلام کند.
بنابراین، اجماع اعضای 15 گانه شورای امنیت درباره دبیر کل آینده، لازم به نظر می‎رسد.
با این اوصاف، کنگو برازاویل به عنوان رئیس اتحادیه آفریقا، جهت رایزنی و همسویی نظرات میان کشورهای آفریقایی عضو شورای امنیت، جایگاهی ویژه دارد.
از همین رو، در آینده نزدیک، شاهد مانورهای سیاسی جمهوری کنگو در شورای امنیت خواهیم بود.
گفتنی است که کنگو برازاویل، عضویت همزمان در شورای امنیت سازمان ملل و نیز ریاست اتحادیه آفریقا – بدین راحتی – را تصور نمی‎کرد. حال، این دو اتفاق، در ابتدای سال 2006 برای این کشور به وقوع پیوسته است.
بنابراین، برای توصیف احساسات مردم و مسئولان جمهوری کنگو، در اولین ماه سال جاری میلادی، تنها دو واژه کفایت می‎کند: «ژانویه رؤیایی».