مذاکره مستقیم

علی صالح‎آبادی
بیست سال پیش جمهوری‌خواهان «مک فارلین» را انجیل در دست راهی تهران کردند تا درباره اختلافات ایران و ایالات متحده آمریکا به طور مستقیم مذاکره کند. هدف این سفر، احتمالا دادن امتیازاتی بود که ایران با بهره‎گیری از آن‎ها بر عراق پیروز شود. افشای این مذاکرات و شرایط خاص جامعه، باعث قطع آن شد. بعدها این ماموریت‎ «ایران کنترا» نام گرفت، هر چند گزارش این ماموریت در جهان انتشار یافته است، اما در ایران هنوز درباره آن گزارش رسمی منتشر نشده است! در آن زمان، تنها اکبر هاشمی رفسنجانی، رییس مجلس وقت با حمله به آمریکا این ماموریت را شکست خورده اعلام کرد.
حدود یک دهه قبل هم عطاالله مهاجرانی بحث مذاکره مستقیم به جای مذاکره غیرمستقیم با آمریکا را مطرح کرد که با مخالفت شدید مواجه شد و از آن استقبال نشد. هفته گذشته برای دومین بار موضوع مذاکره مستقیم از سوی ایالات متحده آمریکا به ایران پیشنهاد شد و به زلمای خلیل‎زاد، دیپلمات آمریکایی افغانی‎تبار، که فارسی نیز می‎داند و هم‎اکنون سفیر آمریکا در عراق است ماموریت داد تا درباره مسایل عراق و آینده آن کشور، رسما با ایران وارد مذاکره شود.
هر چند سخنگوی وزارت خارجه کشورمان این پیشنهاد را رد کرد، اما به عقیده بسیار صاحب‎نظران و نگارنده نباید از کنار این پیشنهاد سریع و حتی بدون مشورت با صاحب‎نظران و سیاستمداران گذشت، زیرا تجربه نشان داده است که مذاکره و گفت‎وگوی رو در رو از تنش در روابط کشورها جلوگیری می‎کند. در مقابل ادامه تخاصم و یا تن دادن به مذاکره غیرمستقیم و با واسطه یا میانجیگری کشور ثالث نه تنها از تنش فی‎مابین نمی‎کاهد، بلکه به بحران موجود بین دو کشور نیز می‌افزاید. تجربه ایران در این نوع مذاکره مربوط می‎شود به موضوع آزادی گروگان‎های آمریکایی در تهران که با نظارت و میانجیگری کشور ثالث یعنی الجزایر صورت گرفت.
کشور ثالث بیش از این که تامین کننده خواست دو طرف درگیر باشد، به دنبال امتیازگیری و کسب سود بیش‎تر از طرفین دعوا بود. اگر به خاطر داشته باشیم پس از امضای بیانیه الجزایر، آمریکایی‎ها بیش از 10 فروند هواپیمای جنگی هرکولس به الجزایری‎ها دادند. بیانیه الجزایر حاصل چنین گفت‎وگویی بود. ایران به خاطر نوپایی انقلاب و نداشتن تجربه دیپلماسی، در آن زمان مذاکره غیر مستقیم با آمریکا را پذیرفت که نتیجه آن بیانیه الجزایر است. بخشی از این بیانیه راه شکایت اتباع ایرانی و حتی آن دسته از شهروندان ایرانی را که تابعیت دوگانه دارند، در دادگاه‎های بین‎المللی و حتی آمریکا باز گذارده است.
تا کنون دعاوی گوناگونی براساس بیانیه الجزایر علیه ایران اقامه شده و ایران مجبور به پرداخت میلیون‎ها دلار بابت این دعاوی بوده است. چنانچه مذاکره بین دو کشور رو در رو صورت می‎گرفت، آیا نتیجه بهتری حاصل نمی‎شد؟ حکومت‎های طالبان و بعث عراق که هر دو برای جمهوری اسلامی تهدید بالقوه و بالفعل بودند در سال‎های اخیر توسط آمریکا و با همکاری مردم این کشورها، سرنگون شدند و به تاریخ پیوستند. این دو رویداد چنان مهم است که بی‎تردید نسل‎های فعلی و آتی پس از استقرار دولت‎های مردمی در سرزمین‎های افغانستان و عراق از مواهب آن بهره‎مند خواهند شد.
از سوی دیگر، بسیاری از صاحب‎نظران و مقامات آمریکایی و از جمله پادشاه عربستان، نتیجه سرنگونی این حکومت‎ها توسط آمریکا را به نفع ایران دانسته‎اند. موضوع عراق برای ایرانیان بسیار مهم است، زیرا حکومت عراق پس از 400 سال که اغلب بین ایران و عراق تخاصم وجود تخاصم وجود داشته و 25 عهدنامه به امضا رسیده برای نخستین بار به دست اکثریت شیعیان و کردها افتاده است. رهبران این دو جریان نظیر طالبانی، جعفری، بحرالعلوم و زیباری سال‎ها در ایران زندگی کرده‎اند و با زبان و فرهنگ ایران آشنا هستند. آن‎ها در دوران مبارزه با صدام به صورت پناهنده در ایران زندگی می‎کردند.
به همین خاطر آن‎ها تا‌کنون به رغم تمام تلاش‎هایی که برای رو در رو قرار دادن حاکمان فعلی عراق با جمهوری اسلامی انجام گرفته مقاومت نشان داده‎اند و حتی در مذاکره با آمریکایی‎ها با نگاه مثبت به تهران نگریسته‎اند. بنابراین دوران طلایی برای برقراری رابطه ایران و عراق فرا رسیده است و با توجه به این که آمریکا حضور فیزیکی در عراق دارد، گسترش روابط ایران و عراق بدون موافقت آمریکا دشوار است. هفته گذشته دومین جلسه محاکمه صدام و هفت تن از دستیاران ارشد او به اتهام قتل عام اهالی شهرک دوجیل در منطقه سبز عراق برگزار شد.
این دادگاه، قاضی آن و نیز حضور دادستان سابق آمریکا، رمزی کلارک، بار دیگر توجه جهانیان به ویپه ایرانیان را که خاطره هشت سال جنگ را از صدام به یاد داشتند، متوجه بغداد و تغییر و تحولات عراق نمود. ایرانی‎ها و کویتی‎ها بیش از دیگر کشورها مشتاق محاکمه صدام و مجازات وی هستند، این روزها عراقی‎ها به انتخابات پارلمانی 24 آذر نزدیک می‎شوند. آن‎ها تصمیم گرفته‎اند خود از طریق تشکیل پارلمان مردمی به تدریج امور را در دست بگیرند. نتیجه این انتخابات هر باشد مطابق قانون اساسی عراق، مجلس شکل‎دهنده حکومت است و پارلمان از بین سیاستمداران شیعی و کرد و سنی به ترتیب نخست‎وزیر، رییس جمهور و رییس مجلس را انتخاب می‎کنند.
پس از این انتخابات، دولت قانونی اداره امور را در عراق به دست می‎گیرد و عملا زمینه برای خروج تدریجی نیروهای آمریکایی و انگلیسی فراهم می‎شود. آمریکا تا زمانی بهانه برای ماندن دارد که عراق ناامن باشد. اگر عراق امن شود و دولت آن به ثبات برسد، آمریکایی‎ها مجبورند شهرهای عراق را ترک کنند. آمار نشان می‌دهد در ماه گذشته عملیات انتحاری و حمله به مراکز دولتی و نیروهای آمریکایی کاهش یافته است. به نظر می‎سد دولت بوش به خاطر فشار مردم آمریکا و نیز مخالفت حزب دموکرات با ماندن ارتش آمریکا در عراق بدون زمان بندی با مشکل جدی مواجه است.
کاخ سفید نسبت به گذشته در موقعیت ضعیف ‎تری قرار دارد. مذاکره بین ایران و آمریکا در شرایطی که آمریکا در عراق با مشکل مواجه است و ایران و آمریکا در شرایطی که آمریکا در عراق با مشکل مواجه است و ایران می‎تواند در ثبات عراق نقش مثبتی داشته باشد، تعیین کننده منافع بلندمدت ایران و عراق است. استفاده از قاعده (trade of) به مفهوم بده بستان، که نفع طرفین را در برگیرد قاعده‎ای شناخته شده است. ما می‎توانیم با بهره‎گیری از این قاعده در مذاکره با آمریکا درباره موضوعاتی مثل پرونده هسته‎ای ایران، لغو تحریم‎ها، بلوکه شدن دارایی‎های ایران توسط آمریکا و... با امتیازگیری وارد مذاکره شویم.
تداوم تحریم‎های اقتصادی علیه ایران، خسارت‎های بسیاری را بر کشور وارد می‎کند. با توجه به این که زیرساخت‎های صنعتی کشور نیاز صنعتی کشور نیاز به تکنولوژی آمریکا دارد و ایران مجبور است نیازهای خود را از طریق و واسطه‎ها با قیمت بیش‎تر تامین کند، تداوم این شرایط خسارت‎ها بر ملت را دو چندان می‎کند. بنابراین اگر مذاکره منجر به لغو تحریم‎ها شود، پیروزی دیپلماتیک نصیب ایران گردیده و بی‎تردید مردم از این اقدام حمایت خواهند کرد.
عدم ارجاع پرونده هسته‎ای ایران به شورای امنیت و کاهش تنش بین ایران و آمریکا در روزهای اخیر تا حدودی بازار آشفته بورس را تکان داد و پیش‎بینی می‎شود، چنانچه مذاکره مستقیم بین ایران و آمریکا درباره موضوعات عراق و یا دیگر موضوعات آغاز شود، افزایش سرمایه‎گذاری و عبور از رکود و تورم کنونی به تدریج اقتصاد کشور را فرا می‎گیرد و مردم از آن بهره خواهند گرفت.