نگاه به شرق در غیاب مذاکره با اروپا

سرگه بار سقیان: دیروز توپ هسته‌ای ایران در نیمکره شرقی بود. در شرایطی که گفت‌وگوها با اروپا متوقف شده مذاکره با تک‌تک کشورهای قاره سبز در بروکسل نتیجه چندانی به بار نیاورد، دیپلماسی هسته‌ای ایران بر تقویت سیاست «نگاه به شرق» معطوف شد. «مذاکره برد ـ برد با اروپا» و «نگاه به شرق» دو فصل جدید در دیباچه استراتژی‌های دیپلماتیک دولت جدید و هیات مذاکره‌کننده هسته‌ای بود؛ ولی اعلام آغاز فعالیت‌های هسته‌ای و از سرگیری روند توسعه و تحقیق اتمی از سوی تهران، مذاکرات با اروپا را با بن‌بست مواجه کرد.
پس از تصمیم مشترک اروپاییان، آمریکا، چین و روسیه در ارسال گزارش پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت، تهران یک استراتژی دو مرحله‌ای در قبال اروپا در پیش گرفت؛ دعوت از اروپا برای بهره‌برداری از ظرفیت‌های دیپلماتیک خود که هدفی جز فراخواندن اروپاییان به میز مذاکرات را دنبال نمی‌کرد و در گام دوم آغاز مذاکره تک‌تک با اعضای اتحادیه اروپا. این دو استراتژی به دو مانع اصولی برخورد کرد و نتیجه‌بخش نبود. مانع اول سرسختی و عدم انعطاف اروپاییان در قبال مساله هسته‌ای ایران و درخواست از تهران جهت پایان دادن به فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم بود و مانع دوم از عدم شکاف میان سد بزرگ (آلمان، فرانسه و بریتانیا) در خصوص ایران حکایت داشت و حتی دارای نقاط اشتراک بسیاری با سیاست‌های کاخ سفید بود.
«نگاه شرق» در وهله نخست با رأی مثبت هند به قطعنامه شورای حکام علیه ایران در نشست ماه نوامبر بر دو بال روسیه و چین اتکا کرد و در گام دوم نقش‌آفرینی موثر مسکو در حل مناقشه هسته‌ای با ارائه طرح غنی‌سازی اورانیوم ایران در خاک روسیه و تمایل ایران به ورود چین به این پروژه مشترک همچنان تهران را به نگاه «شرق‌گرایانه» در خصوص پرونده اتمی خود ترغیب کرد.
احمدی‌نژاد و بوش در شرق آسیا
دیروز محمود احمدی‌نژاد رئیس جمهور اسلامی ایران عازم مالزی شد که کشوری که ریاست سازمان کنفرانس اسلامی و جنبش عدم تعهد را بر عهده دارد. کشورهای عضو عدم تعهد در شورای حکام، نقش موثری در تعدیل بیانیه‌های آمریکا و اروپا برعهده دارند و اگر چه موازنه آرا در جلسه اخیر شورای حکام عدم یکپارچگی اعضای این طیف را هویدا کرد (تقسیم اعضا به سه گروه موافق، مخالف و ممتنع قطعنامه اروپاییان) ولی تهران همچنان از بازی با کارت «عدم تعهد‌ها» دست بر نمی‌دارد و به آن با همین وزن به عنوان محور تلطیف بیانیه‌های تند غربی‌ها می‌نگرد.
همزمان با سفر احمدی‌نژاد به مالزی، علمی اصغر سلطانیه نماینده ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرد: جلسات تروئیکای کشورهای عضو عدم تعهد در شورای حکام برای صدور بیانیه به نفع ایران آغاز به کار کرد. وزیر امور خارجه هم که در سفر دوره‌ای به شرق آسیا به سر می‌برد از توکیو راهی کوالا لامپور شد تا رئیس دولت را در مذاکرات هسته‌ای‌اش با طرفین مالزیایی همراهی کند. منوچهر متکی در توکیو گفت: ما از دستیابی ژاپن به فناوری هسته‌ای برای اهداف صلح‌آمیز حمایت می‌کنیم و آن را پذیرفته‌ایم و در عوض از ژاپن و سایر کشورها انتظار داریم از ایران به عنوان عضو متعهد جامعه بین‌المللی حمایت کنند.
متکی همچنین از شرکت‌های ژاپنی برای شرکت در ساخت نیروگاه هسته‌ای دعوت به عمل آورد. به موازات تغییر جهت پیکان مسیر هسته‌ای از غرب به شرق از سوی ایران، کاخ سفید هم تو رایزنی‌های خود را از مقصد اروپای غربی و مرکزی به آسیای شرقی تغییر داده است. کاخ سفید به همراه تروئیکای اروپایی از طرح پیشنهادی روسیه حمایت می‌کند و پکن و مسکو را در موقعیتی قرار داده‌اند که در نتیجه شکست مذاکرات هسته‌ای ایران روسیه، پرونده تهران را با نظر مساعد این دو کشور به شورای امنیت ارجاع دهند.
در همین حال رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا در سفر به همسایه‌های شرقی ایران، پرونده هسته‌ای تهران را روی میز مذاکرات گذاشته است. جورج بوش در افغانستان ایران را به تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای متهم کرد و گفت: نباید به ایران اجازه ساخت تسلیحات هسته‌ای را داد. به گزارش خبرگزاری فرانسه، بوش مدعی شد: بی‌ثبات کننده‌ترین چیزی که ممکن است در منطقه و جهان رخ دهد این است که ایران به تسلیحات هسته‌ای دست یابد، بنابراین جهان باید یک صدا در این باره سخن بگوید.
بوش که پس از کابل عازم دهلی نو است در نظر دارد با مقامات هند نیز درباره پرونده هسته‌ای ایران به رایزنی بپردازد. وی قرار است درباره قرار داد هسته‌ای آمریکا و هند با مقامات دهلی نو گفت‌وگو کند، قراردادی که می‌تواند به عنوان امتیازی از سوی واشینگتن برای اخذ رأی مجدد هند علیه ایران استفاده شود.