حالا چرا؟

فرزانه روستایی
مصاحبه پریروز عبدالحلیم خدام به گونه‌ای تنظیم شده بود که گویی او هیچ‌گاه برای دو دهه نفر دوم کلیه تصمیم‌گیری‌های مهم سیاسی و امنیتی سوریه نبوده و درگیر انداختن دمشق در موقعیتی که سوریه اکنون در آن قرار گرفته است وی هیچ نقشی نداشته است. بسیاری مصاحبه او را انفجار بمبی در مقابل پای بشار اسد دانستند تا جایی که می‌توان گفت تحولات سوریه و نیز پرونده این کشور در شورای امنیت با این مصاحبه به یکباره با سرفصل‌های جدیدی مواجه شد. سوریه در شرایطی قرار دارد که دومین گزارش گزارشگر ویژه دبیرکل پیرامون مداخله در لبنان چندی پیش منتشر شد و ادامه تحقیقات وی در تدارک تنظیم سومین گزارش علیه مداخله سیاسی امنیتی سوریه در لبنان است. در کنار روند تحقیقات دتلو مهلیس سریال بمب‌گذاری‌ها و ترورها در لبنان همچنان ادامه داشته و دارد و پرونده ترور رفیق حریری مرحله به مرحله به ترتیبی پیش می‌رود که گویی، بیشتر محاکمه مدل‌های قدیمی سیاست و حکومت خاورمیانه عربی را مدنظر قرار داده است تا خونخواهی رفیق حریری را. ظاهراً دوقلوی سیاسی لبنان و سوریه هر دو در صف مقدم آنچه که آن را خاورمیانه جدید می‌نامند قرار گرفته‌اند. با ادامه افشاگری‌ها پیرامون سه دهه روابط سیاسی، امنیتی و نیز رابطه مرکز و پیرامون این دو کشور همسایه، دمشق و بیروت در مداری قرار گرفته‌اند که پی‌درپی یکی دیگری را وارد مرحله جدیدی از بحران می‌کند. چنین رابطه‌ای ممکن است تا بدانجا ادامه یابد که با ادامه افشاگری‌ها، یک پارگی اساسی در نظام حکومتی یکی از این دو یا هر دو کشور ایجاد کند. در حال حاضر روسای جمهور دو کشور در معرض اتهام‌های مشابهی قرار دارند. امیل لحود رئیس‌‌جمهور لبنان تائید ضمنی ترور رفیق حریری را در پرونده خود دارد و با فشار لابی سوریه و صرفا با حمایت اعضای هوادار دمشق پارلمان لبنان دو سال اضافی دوران ریاست جمهوری خود را می‌گذراند. بشار اسد نیز از همان اولین سال‌های جانشینی پدرش با فشار طاقت‌فرسای بین‌المللی مبنی بر اصلاح نظام سیاسی اقتصادی و نیز مداخله امنیتی در لبنان و مشارکت مستقیم در ترور حریری مواجه است. در صورتی که پدیدار شدن ادله علیه بشار اسد و امیل لحود ادامه داشته باشد یکی از این دو رئیس‌جمهور و به احتمال زیاد بشار اسد متهم ردیف اول یا در حد متهم ردیف اول ناامنی لبنان مورد شناسایی قرار خواهد گرفت. در آن صورت دوقلوی دوم نیز بالاجبار تن به جهت‌گیری‌های سیاسی جدید خواهد داد. عاملی که در مجموع به برقراری یک موازنه جدید در غرب خاورمیانه خواهد بود. اما چرا مصاحبه عبدالحلیم خدام وزیر خارجه سابق معاون رئیس‌‌جمهور و نامزد جانشینی حافظ اسد در این مقطع حساس صورت گرفته است. بی‌تردید اگر کسی در سوریه باید متهم به مداخله و سازماندهی مواضع سیاسی امنیتی در لبنان باشد،‌ یا اگر قرار است به مشارکت در سه دهه سرکوب سیاسی در سوریه متهم شود، این عبدالحلیم خدام است که از 10 سالگی بشار اسد رئیس‌جمهور فعلی و تازه‌کار سوریه مقام ارشد این کشور بوده است. خدام که ریشه‌دارترین مقام سیاسی زنده سوریه است،‌ در جریان ریزترین روابط امنیتی و تشکیلاتی حزبی سوریه و تاریخچه هر تحول سیاسی، اجتماعی و اقتصادی این کشور قرار دارد. وی بیشتر از هر کسی از این امر مطلع است که فشارهای بین‌المللی که بر نظام سیاسی سوریه وارد می‌شود، بیش از توان تحمل رئیس‌جمهور چهل و دو سه ساله سوریه است. او این را نیز می‌داند که پس از فروپاشی صدام در همسایگی سوریه و در پی تحولات جدید در روابط فلسطینی‌ها و اسرائیل و با توجه به تیرگی شدید روابط آمریکا و سوریه و اینکه سوریه در صدر لیست کشورهای حامی تروریسم قرار دارد احتمال اینکه سوریه با توفان‌های بنیان‌افکن مواجه شود بسیار محتمل است. از آنجا که خدام از معدود پدرسالاران نظام حزب بعث سوریه است بعید به نظر می‌رسد که دچار خصومت‌های شخصی با بشار اسد شده باشد. به خلق و خوی کهنه‌ کارهای حزبی حزب بعث هم نمی‌آید که به یک باره به کسوت اپوزیسیون برانداز درآیند. خاورمیانه مرکز بده و بستان‌ها و زد و بندهای سیاسی است. ممکن است بوی نظام سیاسی بعد از بشار اسد به مشام خدام رسیده و او در تدارک جایگاه یا جای پایی در تشکیلات آتی سوریه باشد، اما مهمترین احتمال از فعل و انفعال دیگری حکایت دارد. چندی پیش قاضی کنعان وزیر کشور سوریه که از مقام‌های ارشد امنیتی این کشور نیز هست، با شلیک گلوله‌ای به زندگی خود خاتمه داد یا به عبارتی به زندگی او خاتمه دادند. وی از مظنونانی بود که با ادامه کار کمیته تحقیق دتلو مهلیس باید بر سر میز بازجویی بین‌المللی حاضر می‌شد و شهادت می‌داد. به غیر از چند مقام مهم امنیتی تقریبا مهم که کمیته بین‌المللی خواستار بازجویی از آنهاست ارشدترین مقام‌های نظامی امنیتی سوریه از جمله ژنرال رستم غزاله در معرض اتهام برای مشارکت مستقیم در ترور حریری هستند. عبدالحلیم خدام وزیر خارجه اسبق سوریه از معدود افراد کهنه‌کار سیاسی و حزبی است که در جریان بسیاری از روابط درون دستگاه‌های امنیتی سوریه قرار دارد. منطقاً وی نیز در معرض اتهام برای مشارکت در اداره نظامی است که به لبنان به عنوان حیات خلوت امنیتی می‌نگریسته است. با انفصال کمتر از یک ساله وی از تشکیلات حزب بعث و از دستگاه سیاسی – اداری و نیز به عنوان چهره‌ای سوخته، عبدالحلیم خدام احتمالاً در معرض این خطر قرار داشته است که برای ایجاد حاشیه امنیتی عاملان اصلی ترور حریری قربانی بقای نظام سیاسی بشار اسد شود. این از معدود احتمالاتی است که بر اساس آن شاید بتوان گفت چرا عبدالحلیم خدام یار قدیمی پدر رئیس‌ جمهور فعلی سوریه به یکباره شمشیر خود را از رو بست. شایعه‌ای نیز در محافل سیاسی دیپلماتیک کشورهای حاشیه خلیج فارس متمایل به عربستان سعودی جریان دارد که می‌گوید: به غیر از ایران، نظام سیاسی عراق نیز به شیعیان متعلق یا متمایل شده است. ادامه معادلات و حذف اضافات در منطقه باید به ترتیبی ادامه یابد که با حذف یک عامل شیعه– یعنی بشار اسد– موازنه و تعادل با حکام سنی منطقه برقرار شود. شاید هم اظهار نظرات اخیر عبدالحلیم خدام سنی مذهب بعد از انتخابات عراق در چنین راستای تنظیم شده باشد.