دیپلماسی کیک شکلاتی در خاستگاه القاعده

گروه بین‌الملل، محمدرضا کاشانی: نخستین نشست کمیته گفت‌وگوهای راهبردی عربستان و آمریکا یکشنبه گذشته با دیدار کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا از عربستان سعودی برگزار شد و وزیران امور خارجه دو کشور که ریاست این کمیته را نیز به عهده دارند، بار دیگر تلاش کردند که راهبردهای منطقه‌یی خود را به یکدیگر نزدیک سازند.
گزارش‌های منتشر شده درباره این دیدار، حکایت از آن دارد که مساله روند رو به افزایش مسافرت اتباع سعودی به عراق و دخالت آنان در جریانات تروریستی در این کشور که موجبات نگرانی جدی آمریکایی‌ها را فراهم کرده است، در صدر گفت‌وگوهای طرفین قرار داشته است، اگرچه رایس در این سفر تلاش کرد انتقادهایی را که در آمریکا از کم‌کاری عربستان برای مبارزه با تامین مالی تروریسم می‌شود، تعدیل کند، بویژه آنکه قبلاً‌ گزارش‌هایی مبنی بر تلاش‌های جدید از سوی کنگره آمریکا برای مجازات عربستان منتشر شده بود.
رایس در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با همتای سعودی خود گفت: ما تلاش‌های خود را برای مبارزه با تامین مالی تروریسم تشدید کرده‌ایم و فکر می‌کنیم پیشرفت‌هایی نیز در این مورد داشته‌ایم، هر چند هنوز کار بیشتری نیاز است و مطمئن هستم دولت عربستان و همه ما می‌توانیم بهتر از این کار کنیم.
موضوع دیگری که در جریان گفت‌وگوهای دو طرف مطرح شد، مساله پیشبرد اصلاحات دموکراتیک در عربستان بود که این موضوع به هیچ وجه خوشایند سعودی‌ها نیست و آمریکایی‌ها آن را به مثابه شمشیر داموکلس بر سر عربستان مورد استفاده قرار می‌دهند.
اما در این حال شیوه جدید سعودی‌ها، در برخورد با آمریکا پیروی از روش فرافکنی بوده و در آستانه هر نشست یا دیداری با مقام‌های آمریکایی به منظر توجیه هستی و شاید عدم تمایلشان به در پیش گرفتن اقدام‌هایی در مقابله با صدور تروریسم به عراق است. آنان در این کار همواره پای دیگر کشورها را به وسط می‌کشند.
یک مورد در این رابطه اظهارات سعود الفیصل وزیر امور خارجه عربستان در مقابل شورای روابط خارجی آمریکا بود که تلاش کرده مسیر اتهامات آمریکا را به سوی ایران منحرف کند. در آستانه برگزاری کمیته راهبردی عربستان و آمریکا نیز وزیر کشور عربستان با اذعان به دخالت سعودی‌ها در ناآرامی‌های عراق گفت: افزایش سعودی‌هایی که تلاش می‌کنند به عراق بروند، نگران‌کننده است اما برخی از آنها با حیله از طریق کشورهای دیگر به عراق می‌روند.
واقعیت این است که در مقطع کنونی و در کوتاه مدت منشا نگرانی سعودی‌ها بیش از آنکه ناشی از تحولات جاری عراق باشد از ناحیه طرح آمریکایی خاورمیانه بزرگ و به اصطلاح پیشبرد اصلاحات دموکراتیک در کشورهایی همچون عربستان سعودی است.
به نظر می‌رسد سعودی‌ها در یک پارادوکس چند رویه گرفتار شده‌اند، از یک سو تاب فشارهای آمریکا را ندارند و به دلیل پیامدهای داخلی تاکید می‌کنند که اصلاحات باید بدون دخالت خارجی باشد. از سوی دیگر بسیار مایلند که نیروهای سلفی جهادی در خارج از مرزهای این کشور مشغول و سرگرم شوند تا فرصت فعالیت در داخل عربستان را نداشته باشند. این امر دو فایده برای سعودی‌ها دارد، اولاً از این طریق فعالیت آنان از داخل عربستان به خارج فرافکنده می‌شود و ثانیاً دولت عربستان اقدام‌های آنان، بویژه عملیات تروریستی، ضدشیعی و تفرفه‌افکنانه در عراق را در راستای سیاست مهار نفوذ اندیشه‌های دموکراتیک به داخل سرزمین با توجه به آسیب‌پذیری خود کنترل می‌کند.
نتیجه اینکه در هر دو حالت، هدایت و سمت‌دهی گروه‌های به اصطلاح سلفی جهادی به سوی عراق می‌توان به نوعی فرافکنی با صدور تروریسم به عراق توصیف کرد. این همان رهبردی است که سعودی‌ها پیش از این در افغانستان آزمایش کردند و با انگیزه برداشتن گامی بلند در سیاست خارجی خود، در شکل‌دهی و سازمان‌دهی جریان القاعده فعالانه تلاش کردند. حمایت مادی و معنوی عربستان از این جریان تا تشکیل حکومت طالبان در افغانستان تحت پوشش یک دولت سلفی اسلامی، رویایی ماهیتاً ‌سعودی بود که برای مقطعی محقق شد. اما سرانجام شومی برای سعودیها به بار آورد تا آنجا که روزنامه‌های آمریکایی پس از 11 سپتامبر نوشتند: وهابیت عقیده‌یی تروریست‌پرور است.
بنابراین امروز هم اقدام‌های تروریستی القاعده در عراق از منظر سعودی‌ها، مطلوب و در راستای منافع منطقه‌یی عربستان به حساب می‌آید، اگرچه به دلیل مشکلات خود با آمریکایی‌ها، سعی می‌کند بر این دیدگاه سرپوش گذاشته یا آن را به خارج از مرزهایشان منتسب کند. روزنامه الحیات (20/8/84) در همین رابطه به نقل از مقام‌های امنیتی عربستان نوشت: عناصر القاعده در عربستان از سازمان عراقی القاعده حمایت مالی می‌کند.
به هر حال بعید است که آمریکایی‌ها بسادگی فریب شیوه جدید سعودی‌ها را بخورند، زیرا پرونده مدارک و اسناد مربوطه به کمک‌های هنگفت مالی دستگاه‌های رسمی و غیررسمی سعودی به القاعده و سازمان‌های وابسته به آن همچنان پیش روی آنهاست و هراز گاهی به صورت موضوعی جنجالی در مطبوعات آمریکا منتشر یا به زبان مقامات آمریکایی جاری می‌شود.
حمایت مادی و معنوی دستگاه‌های رسمی و غیررسمی عربستان از گروه‌هایی که امروز مطبوعات سعودی آنان را سلفی‌های جهادی می‌خواند، آشکارتر از آن است که نیاز به استدلال داشته باشد، اما آنچه مطبوعات عربستان نسبت به آن تجاهل می‌کنند، این حقیقت است که رویکرد چند سال اخیر همین گروه‌های به اصطلاح سلفی جهادی در عراق مورد پسند و علاقه مقام‌های سعودی است.
در هر صورت در پایان دیدار وزیر امور خارجه آمریکا از عربستان و برگزاری کمیته راهبردی دو کشور، ریاض امیدوار است با تعهد به پرداخت کمک یک میلیارد دلاری برای بازسازی عراق تا اندازه‌یی از فشارهای آمریکا بر این کشور به منظور تسریع در اصلاحات دموکراتیک کاسته شده و همچنین آمریکا نیز شاهد تعامل مثبت عربستان نسبت به تحولات جاری عراق باشد، اما سیاست سعودی‌ها در قبال تحولات در عراق دچار ناکارآمدی شده و به همه اطراف این قضیه و پیش از همه مردم عراق آسیب می‌رساند، به گفته یک تحلیلگر مسائل عراق سیاست‌های تندروانه ریاض در صحنه عراق همچون جست‌وخیزهای خطرآفرین گاو در میدان گاوبازی و حرکت آرام امروز آنها در این صحنه نیز مانند حرکت بسیار مضر گاو در فروشگاه چینی‌فروشی است.
در واقع ریاض به دلیل نقش بارزی که در رشد گسترش و صدور تروریزم داشته و دارد و از طرفی خود را در معرض فشارهای بین‌المللی می‌بیند، هرگونه عزت، حکمت و مصلحت کشور و منافع امت اسلامی را در پای منافع حاکمان ریاض قربانی می‌کند.
سفر وزیر امور خارجه آمریکا پس از عربستان به اسرائیل حکایت از بازی جدید ریاض در منطقه دارد. هر چند از ارتباط میان موضوعات مورد مذاکره در عربستان و اسرائیل مطلبی منتشر نشده است اما روزنامه صهیونیستی «جروزالیم پست» یک روز قبل از سفر کاندولیزا رایس به عربستان نوشته بود، ریاض برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی ملزم شده است تحریم‌ها علیه اسرائیل را لغو کند.
به نوشته این روزنامه، نماینده اسراییل در سازمان تجارت جهانی در این‌‌باره گفته است، عربستان تضمین‌های لازم را درخصوص اجرای قوانین این سازمان که از جمله عدم تحریم سایر اعضا است داده است. شاید مقام‌های آمریکایی، اقدام مقام‌های عربستان برای گرفتن جشن تولد برای رایس و تهیه کیک شکلاتی به مناسبت پنجاه و یکمین سالروز تولد وی را اولین نشانه مثبت تلقی نمایند.