البرادعی برنده جایزه صلح نوبل شد

محمد جعفری
روز جمعه، 17 اکتبر (15 مهرماه)، کمیته جایزه صلح نوبل اعلام کرد که جایزه صلح امسال نوبل به طور مشترک به آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای و دبیرکل آن یعنی محمد البرادعی تعلق می‌گیرد.
البرادعی در سخنانی که پس از اعلام برنده شدنش اظهار داشت، گفت: «این جایزه به دلیل اتخاذ سیاست چند جانبه‌گرایی در رویارویی با مسائل و چالش‌های پیش رو به آژانس و شخص من تعلق گرفته است».
وی تاکید کرد که پیروزی وی باعث خواهد شد تا این سیاست را با قدرت بیشتری ادامه داده و با صراحت بیشتری به دنبال اهداف آژانس باشد.
محمد البرادعی که اکنون 63 سال سن دارد، در سال 2003 میلادی و پیش از آغاز حمله ایالات متحده به عراق‌، به دلیل درخواست زمان بیشتر برای بازرسی تاسیسات اتمی عراق، فشار فراوانی را از سوی مقامات کاخ سفید متحمل شد. آمریکا، عراق را در آن زمان متهم به تولید و انباشت سلاح‌های اتمی می‌کرد؛ سلاح‌هایی که البته هیچ گاه پیدا نشد.
اخیراً باز هم البرادعی با مخالفت‌ها و فشارهای فراوانی از سوی واشنگتن مواجه بوده است. در جریان آخرین رای‌گیری برای تعیین دبیر کل آژانس، ایالات متحده و برخی از متحدانش تلاش فراوانی کردند تا از انتخاب مجدد وی برای سومین بار جلوگیری کنند، اما حمایت اکثر کشورها از البرادعی منجر شد تا وی برای یک دوره چهار ساله دیگر در سمت خود باقی بماند. از سویی مقامات کاخ سفید در جریان آخرین نشست شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، فشار فراوانی را به البرادعی وارد کردند تا وی گزارشی تنظیم کند که حاکی از عدول تهران از پیمان منع گسترش سلاح‌های اتمی (NPT) باشد تا زمینه برای ارسال پرونده ایران به شورای امنیت فراهم شود، اما البرادعی در برابر این فشارها ایستادگی کرد.
موسسه نروژی نوبل، پس از اعلام برنده شدن آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای و شخص دبیرکل ابراز امیدواری کرد که این جایزه بتواند به گسترش قدرت سازمان ملل برای تمرکز روی تنظیم مجدد پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای منجر شود که بازنگری آن، پیشتر با شکست مواجه شده بود.
«اوله دنبولت امجوئس»، رئیس کمیته نوبل در مورد اعطای جایزه صلح به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و شخص البرادعی گفت: «وی به دلیل تلاش‌های خستگی‌ناپذیر، برنده این جایزه ارزشمند شده است».
امجوئس که در زیر چلچراغ‌های یک اتاق کوچک اما مجلل در طبقه سوم موسسه نروژی نوبل در اسلو سخن می‌گفت، همچنین اضافه کرد که تلاش‌های بی‌وقفه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و اهمیت بسیار زیاد آن در زمانی که تلاش برای خلع سلاح با بن‌بست مواجه شده است و خطر تولید و گسترش سلاح‌های اتمی، هم در بین دولت‌ها و هم در میان گروه‌های تروریستی وجود دارد، از دیگر دلایل اعطای جایزه به این آژانس است.
امجوئس اما تاکید کرد که اعطای جایزه صلح به محمد البرادعی نشانه «دهن کجی» به واشنگتن یا شخص جورج بوش، رئیس‌جمهوری ایالات متحده نیست.
این در حالی‌ست که رئیس پیشین کمیته نوبل در سال 2002 میلادی هنگام اعطای جایزه صلح نوبل به جیمی کارتر، رئیس‌جمهوری پیشین ایالات متحده این اقدام را نوعی «دهن کجی» به جورج بوش، رئیس‌جمهوری آمریکا دانسته بود.
با همه نارضایتی‌ها و مخالفت‌های ایالات متحده با عملکرد محمد البرادعی، این کشور حمایت مالی فراوانی از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی انجام می‌دهد تا بتواند نیازهای مالی این آژانس را برای اعزام ناظران به کشورهای مختلف تامین کند. موفقیت‌های آژانس اما شاید بسیار خیره‌کننده نبوده باشد! برای مثال می‌توان به فعالیت شبکه توزیع تاسیسات اتمی دانشمند پاکستانی یعنی عبدالقدیرخان اشاره کرد که دور از چشم آژانس و نظارت‌های آن انجام شده بود.
از سوی دیگر، ژاک شیراک، رئیس‌جمهوری فرانسه و تونی بلر، نخست‌وزیر بریتانیا که اختلاف شدیدی پیرامون حمله نظامی به عراق پیدا کرده بودند، در یک نشست مطبوعاتی مشترک در پاریس در روز اعطای جایزه به البرادعی و آژانس، از این انتخاب استقبال کردند و آن را تبریک گفتند ژاک شیراک گفت که محمد البرادعی و آژانس، تلاش بی‌وقفه‌ای برای یافتن صلح و امنیت انجام می‌دهند و انتخاب آنان مورد حمایت ماست.
در واشنگتن هم کاندولیزا رایس،‌ وزیر خارجه ایالات متحده، انتخاب البرادعی را انتخابی شایسته توصیف کرد، اما هر آنچه که از سوی دولت بوش به عنوان مواضع رسمی اعلام می‌شود، لزوما باور قلبی آنان نیست.
محمد البرادعی از میان 199 نامزد توانست برنده جایزه‌ای شود که از سال 1901 میلادی به کسانی که بیشترین تلاش را برای پیشبرد صلح، حقوق بشر و امنیت انجام می‌دهند، تعلق می‌گیرد. از دیگر نامزدهای دریافت جایزه صلح نوبل امسال می‌توان به باب گلدوف و بوتوف دو خواننده موسیقی راک اشاره کرد که تلاش فراوانی برای مبارزه با فقر انجام داده‌اند.
علاوه بر این دو، مارتی اهتیساری، فعال صلح فنلاندی و سنجی یاماگوچی، فعال ضدهسته‌ای اهل ژاپن که از بازماندگان فاجعه اتمی ناکازاکی‌ست، از دیگر نامزدهای دریافت جایزه صلح نوبل امسال بودند که به نظر می‌رسد رقابتی تنگاتنگ برای کسب این عنوان داشتند. یاماگوچی، پس از اعلام خبر برنده شدن البرادعی در گفت‌وگویی تلفنی با خبرگزاری فرانسه از ناکازاکی گفت: من فکر می‌کنم به این دلیل جایزه صلح نوبل به من تعلق نگرفت که باعث رنجش مقامات آمریکا می‌شد.
این در حالی‌ست که امسال شصتمین سالگرد فاجعه اتمی هیروشیما و ناکازاکی‌ست.
با این حال یاماگوچی که نتوانست برنده جایزه صلح نوبل شود، در اظهاراتی تاکید کرد که محمد البرادعی و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باید بیشتر تلاش کنند تا تراژدی هیروشیما و ناکازاکی بار دیگر در نقطه‌ای دیگر از جهان تکرار نشود.
از سوی دیگر «جیرلوندتست»، دبیر اجرای کمیته نوبل از اعلام اسامی رقیبان اصلی جایزه صلح امتناع کرد.
کمیته صلح نوبل در چهلمین و پنجاهمین سالگرد فجایع هیروشیما و ناکازاکی هم جایزه خود را به افراد یا سازمان‌هایی اختصاص داده بود که با گسترش سلاح‌های اتمی مبارزه می‌کردند. در سال 1985 میلادی، جایزه صلح نوبل به فیزیکدانی تعلق گرفت که از وقوع جنگ هسته‌ای پیشگیری و با آن مقابله کرده بود. در سال 1995 میلادی باز هم جایزه صلح نوبل به طور مشترک به «ژوزف روتیلت» فیزیکدان و دو موسسه دیگر تعلق گرفت که تلاش فراوانی برای حذف سلاح‌های اتمی به خرج داده بودند.
کمیته نوبل همواره لیست رقبای نهایی برای کسب جایزه نوبل را مخفی نگه می‌دارد. امسال حتی از سوی کمیته نوبل با محمد البرادعی تماس هم گرفته نشد تا تبریک زود هنگام به وی ابلاغ شود، چرا که سال گذشته پس از آنکه کمیته نوبل با خانم «ونگری موتامائای» تماس گرفت و برنده شدن وی را تبریک گفت، خانم مائاتی پیش از اعلام رسمی کمیته صلح نوبل، این خبر را در اختیار خبرنگاران قرار داد. محمد البرادعی پس از اعلام خبر برنده شدنش گفت: من تقریباً پذیرفته بودم که برنده نخواهم شد، چرا که با من تماسی گرفته نشد. البرادعی افزود که خبر را هنگامی شنیده است که به همراه همسرش برنامه اعلام برنده جایزه صلح نوبل را به طور زنده از تلویزیون تماشا می‌کرده است.
جایزه صلح نوبل، یکی از پنج جایزه نوبل است که توسط آلفرد نوبل، صنعتگر سوئدی بنیان گذاشته شد. بنا بر وصیت او، این جایزه به کسی تعلق می‌گیرد که بیشترین تلاش را برای ایجاد برادری بین ملت‌ها و برای حذف یا کاهش سلاح‌ها و گسترش صلح انجام دهد.
زمانی که آلفرد نوبل، شرایط اعطای جایزه صلح را وضع کرد، دو کشور نروژ و سوئد متحدان سیاسی به شمار می‌رفتند. به همین دلیل مراسم دیگر جوایز نوبل، از جمله جایزه نوبل فیزیک و شیمی در استکهلم ـ پایتخت سوئد ـ برگزار می‌شود، برخلاف جایزه صلح نوبل که مراسم آن در اسلو انجام می‌شود.
محمد البرادعی پیش از آنکه برای تدریس به دانشگاه نیویورک برود، در قاهره در رشته حقوق بین‌الملل تحصیل کرده است. او در دهه 1960 میلادی در وزارت خارجه مصر فعالیت می‌کرد و پس از آن، هم در ژنو و هم نیویورک، نماینده مصر در سازمان ملل متحد بود.
در سال 1984 میلادی او به عنوان مشاور حقوقی و معاون دبیر کل در امور روابط خارجی به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پیوست.
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال 1957 میلادی برای مقابله با گسترش سلاح‌های اتمی و استفاده صلح‌آمیز کشورها از انرژی هسته‌ای تشکیل شد. این آژانس در حال حاضر 137 عضو دارد.
جایزه صلح نوبل به طور رسمی در مراسمی در تاریخ 10 دسامبر ـ 19 آذر آینده ـ و در سال مرگ آلفرد نوبل که در سال 1896 میلادی از دنیا رفت، به برندگان آن اهدا می‌شود.
به برندگان جایزه صلح نوبل، جایزه‌ای معادل 10 میلیون کرونور تعلق می‌گیرد که برابر با 3/1 میلیون دلار آمریکاست.
بنا بر اعلام کمیته صلح نوبل، این جایزه به طور مساوی بین محمد البرادعی و آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای تقسیم خواهد شد.