روزهای سقوط

ابتدا با روز رفتن شاه شروع می‌کنیم.
روزی که شاه رفت همین کلمات با حروف درشت تیتر روزنامه‌های عصر شد. درشتی تیتر «شاه رفت» در روزنامه‌های عصر به اندازه‌ای بود که حتی اهل فن را به تعجب وا می‌داشت چون تیتر روزنامه این اندازه را نداشتیم و من که بیش از پنج سال کارم تیتر زدن و تعیین اندازه حروف برحسب بزرگی و کوچکی خبر بود،‌ چنین تیتری را ندیده بود. 9 ستون روزنامه را در‌بر می‌گرفت، منظور از این تشریح این است که می‌خواهم این نتیجه را بگیرم که روزنامه‌ها با چنین تیتر درشتی خواسته بودند اهمیت موضوع خبر را در یک نگاه خواننده به صفحه اول روزنامه برسانند. سردبیر روزنامه شاید با انتخاب این تیتر درشت می‌خواست چند معنی پراهمیت را یکجا برساند و گویا همین چند معنی باعث درشتی و ضخامت و خلاصه زیاد شدن عرض و طول حرف شده بود؛ یکی معنی همین کلمات «شاه رفت» که خود به خود خیلی مهم بود و دیگر اینکه در این موقعیت یعنی موقعیت پرآشوب آن روزگار و معنای دیگر این تیتر یکی هم این بود که شاه برای همیشه رفت و از آن گذشته، اینکه شاه رفت چون می‌پنداشت شاه شاهان است و حالا با رفتنش غزل خداحافظی همه شاهان تاریخ ایران را خواند و سابقه شاهنشاهی2500 ساله را گذاشت لای برگ‌های تاریخ. با انتشار خبر شاه رفت، مردم در خیابان‌ها جشن گرفتند و شادی کردند و این مردم همان‌ها بودند که تا روز قبل به عزای شهیدان خود نشسته بودند و مدتی بود خنده به لب نداشتند. صحنه‌های شادی مردم از رفتن شاه آنقدر تماشایی بود که هر دلمرده غمزده‌ای را وامی‌داشت گل خنده بر لبهایش بنشیند، شبی که شاه رفت اکثر مردم از تلویزیون تماشا کردند. آن روزها هوا خیلی سرد بود، خانواده‌ها اکثراً دو یا سه حتی چهار خانواده دور هم جمع می‌شدند تا از یک بخاری و یک وسیله گرم‌کن و یک وسیله نقلیه استفاده کنند و در سوخت کمتر نفت و بنزین به یکدیگر کمک کنند. خود من به یاد دارم یک شب در صف بنزین خوابیدم و روزهای بسیار برای‌ گرفتن نفت چشمم به در دوخته می‌شد.
از تلویزیون دیدم آنهایی که دور و بر شاه ایستاده بودند همان‌ها بودند که سال‌ها آنها را به اسم و رسم دیده بودیم و من چون یک خبرنگار بودم آنها را می‌شناختم. تنها آدم نامأنوس جمع شده در فرودگاه نخست‌وزیر وقت بختیار بود که می‌گفتند از جلسه مجلس شورا بعد از گرفتن رأی اعتماد با هلی‌کوپتر خود را به فرودگاه رسانده بود ولی غافل از اینکه شاه باید می‌رفت، اما به کجا دقیقاً نمی‌دانست و کسی او را راه نمی‌داد. شاه در حالی که مشتی خاک در دست داشت و از چشم‌هایش اشک می‌بارید به اتفاق همسرش فرح سوار هواپیمایی به نام شاهین شد و خیال می‌کرد دوستان پادشاه یا رؤسای جمهوری که مرتباً به ایران سفر می‌کردند از او استقبال خواهند کرد. و بالاخره اینطور که شنیده شد به مصر رفت و انورسادات تنها کسی بود که او را برای مدتی پذیرا شد.
روزهای پراضطراب
دوشنبه 2 بهمن
تیتر روزنامه‌ها: در تدارک بزرگترین استقبال تاریخ، سیل جمعیت از شهرها به سوی تهران سرازیر شده است. جمبوجت ایران ایر برای سفر رهبر انقلاب ایران آماده می‌شود. امام خمینی: وارث یک مملکت ویران هستیم، شاه را باید به ایران برگرداند و ثروت‌هایش را پس گرفت. ارتشبد قره‌باغی گفت: کودتا در ارتش طرح نیست، دستور سرکوبی چماق به دستان و پرتاب‌کنندگان سنگ به مأموران داده شد. بختیار: سنگر قانون اساسی را از دست نمی‌دهیم. آمریکا برای جلب موافقت امام خمینی تلاش می‌کند.
سه‌شنبه 3 بهمن
کیهان با تیتر درشت نوشت،‌ امام خمینی: در حکومت اسلامی دیکتاتوری وجود ندارد. قره‌باغی: ارتش از دولت قانونی پشتیبانی می‌کند. تهرانی گفت: شورای سلطنت غیرقانونی است. هشدار آیت‌الله طالقانی: اگر ارتش کودتا کند مردم مسلح می‌شوند. امروز گفته شد حضرت آیت‌الله خمینی بعد از ظهر پنج‌شنبه از پاریس حرکت خواهند کرد و هواپیمای حامل ایشان بین ساعت 7 تا 8 بامداد جمعه به تهران می‌رسد.
چهارشنبه 4 بهمن 57
از پرواز هواپیمای امام خمینی به پاریس جلوگیری شد. تانک‌ها فرودگاه مهر‌آباد را محاصره کردند. بنی‌صدر: اگر دولت خواستار برخورد است امام‌ خمینی آماده آماده است. بازگشت امام خمینی برای جلوگیری از توطئه آمریکا است. بختیار: همه وزیران دیشب گفتند یا می‌میریم یا از قانون دفاع می‌کنیم. جبهه ملی بشارت داد همت سربازان حافظ جان امام خمینی است. اعتراض شدید رهبر جلهه ملی به اشغال فرودگاه.
سخنرانی آیت‌الله دکتر بهشتی در تحریریه روزنامه کیهان: اسلام دین آزادی است. امام خمینی خواستار عدم مداخله سیا در ایران شد. یکی از همراهان، رفری کلارک وزیر سابق دادگستری آمریکا در پاریس به خبرنگار کیهان گفت: برای دولت آمریکا پیامی فرستاده‌ام و درخواست زیر را مطرح کرده بود: آمریکا در ایران مداخله نکند سیا از مداخله در ایران خودداری کند؛ آمریکا از شاه حمایت نکند. یک اجتماع چند هزار نفری در ورزشگاه امجدیه تظاهراتی به پا کردند به طرفداری از قانون اساسی، این تظاهرات بدون درگیری تمام شد.
یکشنبه 8 بهمن
روزنامه کیهان با تیتر درشت: بختیار برای دیدار امام خمینی به پاریس می‌رود! امام خمینی: تا بختیار استعفا ندهد او را نمی‌پذیرم یا بختیار را تا استعفا ندهد نمی‌پذیرم. اعلامیه آیت‌الله طالقانی: سفر امام خمینی دو روز دیگر عقب افتاد پیام آیات عظام، ترحم به ارتش «بر روی هموطنان مسلمان آتش نگشایید.» در تهران و شهرستان‌ها تظاهرات و مبارزه ادامه داشت میلیون‌ها نفر به جای راهپیمایی رژه رفتند. در تظاهرات خونین تهران ده‌ها نفر شهید شدند. صدها روحانی در دانشگاه‌ تحصن کردند. مردمی که منتظر ورود آیت‌الله خمینی بودند دست به تظاهرات خشن زدند با ککتل مولوتوف‌های از پیش تعیین‌شده از بالای پشت بام‌ها به سوی سربازها یورش بردند. گروهی از روحانیون مبارز تهران و مدرسین حوزه علمیه قم و نمایندگان روحانیت مبارز شهرستان‌ها از ساعت 9 صبح به عنوان اعتراض به بسته شدن فرودگاه و جلوگیری از بازگشت امام خمینی در محل مسجد دانشگاه متحصن شدند. مأموران فرمانداری نظامی تهران 8 نفر از نویسندگان و خبرنگاران روزنامه‌های کیهان، ‌آیندگان و اطلاعات را در خانه‌هایشان بازداشت کردند.
دوشنبه 9 بهمن 57
روزنامه کیهان: فرودگاه امروز باز می‌شود:‌ بختیار: در راه بازگشت امام خمینی مانعی نسیت. بختیار: استعفا نمی‌دهم به پاریس نمی‌روم. به هر کاری دست می‌زنم تا جنگ مسلحانه روی ندهد. شکل رژیم مهم نیست و با انتخابات برای همه چیز حتی تغییر رژیم حاضرم اما زیر بار زور نمی‌روم. امام خمینی درباره توطئه‌های پشت پرده هشدار داد. امام خمینی: ارتش اصولا با ماست. ساعت 6 جنگ خونینی در میدان 24 اسفند بین مردم و نظامی‌های سنگر گرفته در ستاد ژاندارمری درگیری مفصلی صورت گرفت. ده‌ها نفر به خاک و خون افتادند و مردم شهدا را بالای دست گرفته به طرف امیرآباد حرکت کردند، این درگیری در میدان ژاله‌– فوزیه – فرح آباد – شهباز با نبردهای خیابانی همراه بود مردم به علت ازدیاد شهدا در بیمارستان‌ها شخصاً به کمک مجروحان می‌شتافتند ملحفه‌های سفید در دست برای باند و زخم‌بندی حاضر می‌کردند و در خانه‌های خود را باز می‌گذاشتند از زخمی‌ها پذیرایی می‌کردند. امروز 5 روزنامه‌نگار بازداشتی آزاد شدند.
چهارشنبه 11 بهمن
روزنامه کیهان نوشت: امام صبح فردا در تهران است. 50 هزار نفر از امام حفاظت می‌کنند. دستور اخراج اتباع آمریکا از ایران صادر شد. با ورود امام شورای انقلاب اسلامی تشکیل می‌شود، روزنامه‌ کیهان خبر داده که بهشت زهرا فردا به صورت مهمترین کانون انقلاب درمی‌آید. امام خمینی بعد از ورود به تهران مستقیماً به بهشت زهرا خواهند رفت و در آنجا برنامه‌های مهم نهضت بزرگ اسلامی را اعلام خواهند کرد.
پنجشنبه 12 بهمن
امام خمینی در بدو ورود گفت: فقط قدم اول پیروزی را برداشته‌ایم اگر تسلیم ملت نشوید ملت شما را به جای خود می‌نشاند. طول جمعیت استقبال کننده 33 کیلیومتر بود. روزنامه‌های خارجی هم نوشتند بزرگترین استقبال در تاریخ برگزار شد، با قطع ناگهانی پخش مستقیم ورود امام از تلویزیون در شهرها مردم تلویزیون‌ها را شکستند و به خیابان‌ها ریختند.
امام خمینی: پیروزی ما وقتی است که دست اجانب کوتاه و تمام ریشه‌های رژیم سلطنتی از این مرز و بوم بیرون برود.
14 بهمن
روزنامه کیهان، امام: کاری نکنید مردم را به جهاد دعوت کنم. بختیار را در صورتی ملاقات می‌کنم که استعفا بدهد. دولت را به زودی معرفی خواهم کرد از ارتش می‌خواهم هرچه زودتر به ما متصل شود. اعضای شورای انقلاب تعیین شده‌اند ارتشیان فرزندان ما هستند ما به آنها محبت داریم. اگر موقع جهاد شد می‌توانیم اسلحه تهیه کنیم.
روزنامه کیهان در چهاردهم بهمن متن سخنان امام را منتشر کرد. بسم‌الله الرحمن الرحیم: من سلطنت شاه را قانونی نمی‌دانم، رژیم سلطنتی از اول غیرقانونی بود. مجلس مؤسسان به زور تأسیس شد، به این ترتیب رژیم شاه از اول جنبه قانونی نداشت‌– ما این دولت را نمی‌توانیم بپذیریم. ملت ایران رأی بر سقوط سلطنت داده است، بنابراین ما نه مجلسی را قبول داریم و نه حکومت را قانونی می‌دانیم. باید دولت کنار برود شورای انقلاب و حکومت موقت تعیین خواهد شد و حکومت موقت موظف خواهد بود که مقدمات رفراندوم را تهیه کند. قانون اساسی که تدوین شده به آراء عمومی گذاشته می‌شود که اگر مردم قبول کردند. رژیم جمهوری و قانون جمهوری خواهد بود. من اعلام می‌کنم که دولت فعلی غاصب است و غیرقانونی است و اگر زیادتر از این لجاجت کند مسئول خواهد بود این سخنان را امام در مدرسه علوی و در مصاحبه با خبرنگاران خارجی و داخلی اعلام کردند.
یکشنبه 15 بهمن
روزنامه کیهان، بختیار: در برخی از مسائل و اصول؛ نه با شاه سازش می‌کنم نه با امام. بختیار به آیت‌الله خمینی اجازه تشکیل دولت موقت را نمی‌دهم، عناصر کمونیست مقادیر زیادی اسلحه به دست اورده‌اند ما دست به نوعی انقلاب علیه شاه زده‌ایم همه نظرات امام خمینی را در لباس قانون تحقق می‌بخشم، کسانی را که جنگ داخلی راه بیندازند تیرباران می‌کنم. خبرگزاری‌ها امروز گزارش دادند امام منتظر روشن شدن وضع ارتش است،‌ فرماندهان ارتش با نمایندگان امام تماس گرفتند. قطب‌زاده: دولت اسلامی به معنی حکومت روحانیون نیست.
دوشنبه 16 بهمن
امام‌ گفت رئیس دولت موقت را احتمالا امروز معرفی می‌کنم. مبارزه شدیدی پشت پرده وجود داشت گروهی از نظامیان به امام اعلام وفاداری کردند. امام خمینی: تظاهرات خیابانی باید ادامه یابد. سرلشکر ناظم: تمام حقایق ارتش را در اختیار امام می‌گذارم. بختیار: هر کس اکثریت داشت حکومت می کند، اگر حمام خون راه بیفتد امکان کودتا هست. کسانی از طرف من و آیت‌الله خمینی در گفت‌وگو هستند. به خاطر نوشتن مقاله علیه ارتش‌– حاج سید جوادی دستگیر شد. آیت‌الله شریعتمداری: جمهوری اسلامی مانند هر جمهوری دیگر است.
دکتر مفتح یکی از نزدیکان امام خمینی امروز شایعه ملاقات بین بختیار با آیت‌الله خمینی و ملاقات میان مهندس بازرگان و بختیار را قویاً تکذیب کرد. وی همچنین خبر ملاقات آیت‌الله طالقانی و مهندس بازرگان و دکتر مفتح با شاپور بختیار و تیمسار قره‌باغی را تکذیب کرد و گفت: در حال حاضر هیچ‌گونه تماس مستقیم و غیرمستقیم میان اطرافیان امام خمینی با بختیار وجود ندارد. از طرف دیگر، امروز منابع آگاه اظهار داشتند که مذاکرات حساسی برای تهیه یک خط مشی واحد در زمینه تحولات جاری مملکت از سوی تمام گروه‌های سیاسی و اجتماعی و به خصوص تعیین دولت جدید در حال انجام است. استاد مطهری یکی از شخصیت‌های مذهبی نزدیک به امام خمینی در این مورد گفت: بختیار و مهندس بازرگان آشنایی دیرینه‌ای با یکدیگر دارند با وجودی که بین این دو ملاقاتی صورت نگرفته است مع‌ذلک ممکن است از طریق دوستان مشترک با یکدیگر تماس بگیرند. در این میان بازار شایعات اوج گرفته ایران یک پارچه فریاد می‌زند: «خمینی خمینی جمهوری اسلامی» وعده‌ای نیز شعارهای دموکراتیک و دموکراسی ناسیونالیستی جمهوری خلق و... سر می‌دهند.
چهارشنبه 18 بهمن
روزنامه کیهان: به طرفداری از دولت بازرگان در سراسر کشور میلیون‌ها نفر راهپیمایی می‌کنند. این راهپیمایی فردا برگزار خواهد شد. تظاهرات وسیع در تهران: دانشگاه تهران امروز صحنه تظاهرات گسترده مردمی بود که عکس‌هایی از آیت‌الله خمینی را در دست داشتند می‌گفتند: «وای اگر خمینی حکم جهادم دهد. ارتش دنیا نتواند که جوابم دهد قسمت اول این شعار توسط مردان و قسمت دوم توسط زنان مرتبا تکرار می‌شد.
روز ورود امام
قطع برنامه تلویزیون
روزنامه اطلاعات ابتکار تیتر درشت «شاه رفت» را داشت. کیهان به فکر افتاد و تیتر درشت 9 ستونی «امام آمد» را چاپ کرد هر دو روزنامه در جای خود به دست مردم در تظاهرات بالا گرفته می‌شد.
و اما روز ورود امام تلویزیون به صورت شورا اداره می‌شد. نمایندگانی از گروه‌های مختلف در این شورا حضور داشتند به همین دلیل تصمیم‌‌گیری قاطع میسر نبود. میلیون‌ها نفر در میدان آزادی تا بهشت‌ زهرا جمع بودند. از تلویزیون اعلام نشده بود مراسم مستقیماً پخش می‌شود اما بعد از مدتی از ورود امام خمینی اعلام شد به علت نقص فنی این برنامه پخش نمی‌شود. مردمی که پای تلویزیون نشسته بودند خشمگین شدند. گروهی معتقد بودند اعتصابیون در تلویزیون دست داشته‌اند و می‌خواستند به تلویزیون حمله کنند و حتی درگیری‌هایی هم پیش آمد. افراد انتظامات در طول خط سیر شامل 2 گروه بودند. یک گروه با بازوبندهای سبز که از طرف کمیته استقبال انتظامات را به عهده داشت و یک گروه هم با بازوبندهای سفید که از طرف روحانیون و متحصنین مسجد دانشگاه تعیین شده بودند،‌ گروه‌های انتظامات در سرتاسر دو طرف خیابان‌های مسیر دست به دست هم داده آن را تحت کنترل داشتند. قبلا از طرف کمیته استقبال ‌50 هزار نفر از جوانان هوادار امام انتخاب و تعلیمات لازم دیده بودند تا محافظت از امام خمینی در طول مسیر میدان آزادی تا بهشت زهرا را عهده‌دار شوند.
و سرانجام هواپیمای امام در میان انبوه مشتاقان منتظر در فرودگاه مهرآباد به زمین نشست تا ملت ایران فصلی از حاکمیت بر سرنوشت خویش را پس از سالها مبارزه تجربه کند.