اهداف اردوغان در واشنگتن

علی تتماج

رجب طیب‌ اردوغان نخست‌وزیر ترکیه امروز برای دیداری رسمی با بوش به واشنگتن می‌رود. ترکیه و آمریکا در طول سالهای گذشته روابط استراتژیکی را تجربه کرده‌اند بگونه‌ای که روزگاری ترکیه سدی در برابر کمونیسم قلمداد می‌شد و پس از فروپاشی شوروی به محلی برای حضور بیشتر اروپا در آسیای مرکزی و قفقاز مبدل شد. موقعیت جغرافیایی و بافت سیاسی و فرهنگی آن بویژه قرار داشتن در مسیر اتصال اروپا و آسیا و نیز روابط گسترده با کشورهای اسلامی و عربی، سبب گردیده تا ترکیه از جایگاه ویژه‌ای برای آمریکا و اروپا برخوردار شود. هر چند که دو کشور همواره بر ادامه مناسبات و حفظ منافع متقابل تاکید کرده‌اند اما در مقطع کنونی و در آستانه سفر اردوغان به آمریکا چالش‌هایی در مناسبات طرفین ایجاد شده که تقابل دیپلماتیک آنها را به همراه داشته است محورهای اصلی این تقابل‌ها عبارتند از:

1- مهمترین مساله برای ترکیه حفظ تمامیت ارضی و حفظ امنیت ملی است. گسترش فعالیت پ‌.ک.ک آن هم از خاک عراق تهدیدی بزرگ برای این اصول قلمداد می‌شود این گروه تروریستی در حالی در عراق فعالیت می‌کند که شواهد از همکاری‌های آمریکا، غرب و رژیم صهیونیستی با آنها حکایت دارد. ترک‌ها تاکید دارند که اشغالگران عراق اولا مقابله با پ.ک.ک و تحویل آنها به آنکارا را باید اجرایی کنند ثانیا در ارسال نفت شمال عراق به ترکیه خللی ایجاد نکنند که محوریت آن را عدم تجزیه عراق تشکیل می‌دهد. تاکید ترکیه بر مقابله با پ.ک.ک حتی با حمله به خاک عراق، نگرانی‌هایی را در سطح منطقه‌ای و  بین‌المللی ایجاد کرده چنانکه مقامات ارشد آمریکایی حتی رایس وزیر خارجه وادار به حضور در ترکیه و پذیرش هر چند ظاهری مقابله با پ.ک.ک شدند. بسیاری از ترک‌ها بر این عقیده‌اند که آمریکا با بحران‌آفرینی در منطقه برای اجرای اهداف توسعه‌طلبانه فعالیت می‌کند که بخشی از آن را هدایت پ.ک.ک تشکیل می‌دهد.

2- دغدغه و چالش دیگر ترک‌ها، ارائه لایحه نسل‌کشی ارامنه در سال 1915 در کنگره آمریکا می‌باشد. پس از آنکه عملکرد فرانسه در تایید این نسل‌کشی به چالش در روابط آنکارا و پاریس منجر شد، اکنون واشنگتن به این امر روی آورده است. در حالی که لابی صهیونیست برای تحت فشار قرار دادن ترکیه این طرح را به کنگره آمریکا پیشنهاد داد، اقدامات و موضع‌گیری‌های ترکیه سرانجام کنگره را وادار ساخت تا این طرح را به تعویق اندازد. اردوغان بر آن است تا در سفر خود لغو کامل این طرح را اجرایی کند.

3- بررسی تحولات منطقه بویژه پرونده هسته‌ای ایران و چگونگی ارتباط آنکارا با تهران، تحولات عراق، نشست پاییز و نقش ترکیه برای جلب رضایت اعراب جهت حضور در این نشست، وضعیت روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی که این روزها به تیرگی نهاده، فعالیت‌های ناتو در افغانستان و یونیفل در لبنان و... می‌تواند محورهای دیگر دیدارهای اردوغان از واشنگتن باشد. نکته مهم در این زمینه تلاش آمریکا برای متقاعده کردن ترک‌ها جهت لغو قراردادهای خود با ایران می‌باشد. در شرایطی که ترکیه بارها به آمریکا هشدار داده که روابط تهران و آنکارا با تاریخچه‌ای قدیمی با خواست آمریکا کاهش نمی‌یابد اما آمریکایی‌ها با پیشنهادهای اقتصادی و حتی وعده‌ تامین انرژی از سایر کشورها برای این مهم فعالیت می‌کنند هر چند که تاکنون به نتیجه‌ای دست نیافته‌اند.

4- هر چند که آمریکایی‌ها به بحران‌آفرینی در ترکیه می‌پردازند اما خود می‌دانند که برای تحقق اهدافشان نیازمند همکاری آن می‌باشند. مناسبات دوجانبه بویژه در زمینه نظامی و اقتصادی و نیز فعالیت در تحولات آسیای مرکزی و قفقاز و منطقه می‌تواند از مسائل مطرح در مذاکرات اردوغان باشد چرا که ترکیه نیز برای حل بحران‌های اقتصادی نیازمند این روابط است. آمریکا که امیدوار بود تا با حفظ قدرت اسلام‌گرایان بتواند ائتلافی سنی میان آنکارا و اعراب ایجاد و از ظرفیت‌های این کشور برای نفوذ در خاورمیانه و سایر کشورها استفاده کند اکنون با چالش‌های بسیاری در این کشور مواجه شده بگونه‌ای که حذف پایگاه اینجرلیک نیز در دستور کار ترک‌ها قرار گرفته است.

در مجموع سفر اردوغان به آمریکا را که بسیاری آن را پایان فرصت واشنگتن برای مقابله با پ.ک.ک می‌دانند، می‌تواند به عرصه تقابل دیپلماتیک واشنگتن و آنکارا مبدل شود چنانکه سفر رایس به ترکیه نیز نتوانست دستاوردی برای آن به همراه داشته باشد.