خروج از بن‌بست

دانشکده حقوق دانشگاه کلمبیا شامگاه پنج‌شنبه میزبان جلسه‌ای برای بررسی وضعیت اتمی ایران بود. این جلسه با حضور محمدجواد ظریف سفیر ایران در سازمان ملل و نیز فرد‌ هالیدی استاد روابط بین‌الملل دانشگاه لندن برگزار شد.
گری سیک عضو شورای امنیت ملی آمریکا در دولت جیمی‌ کارتر و استاد کنونی دانشگاه کلمبیا که گرداننده جلسه بود در ابتدا این سوال را مطرح کرد که ایران با چه هدفی به دنبال توانایی هسته‌ای است؟ وی گفت کارشناسان آمریکایی و اسرائیلی اخیراً پیش‌بینی‌های خود را اصلاح کرده و اعلام نموده‌اند که اگر ایران به دنبال دستیابی به سلاح اتمی باشد «حداکثر به ده سال» وقت نیاز دارد.
محمدجواد ظریف سخنران اول این جلسه به سه «پیش‌فرض غلط» اشاره کرد که به گفته او ایران و غرب را به «بحران اتمی» کنونی کشانده است. به گفته او پیش فرض نخست این است که ایران دارای ذخایر عظیم نفت و گاز بوده و تلاش‌های این کشور برای دستیابی به انرژی اتمی ‌در واقع پوششی برای هدف دیگری است.
پیش فرض دوم این است که ایران در محاصره قدرت‌های هسته‌ای یعنی پاکستان، روسیه، اسرائیل و آمریکا می‌باشد و سیاست بازدارندگی چنین حکم می‌کند که ایران نیز به دنبال سلاح هسته‌ای باشد و بالاخره پیش‌فرض سوم این است که تلاش‌های مخفیانه ایران برای دستیابی به فناوری هسته‌ای به این معناست که این کشور باید به دنبال هدف دیگری به جز تامین انرژی باشد.
ظریف سپس به یک‌یک این پیش‌فرض‌ها پاسخ داد. وی گفت بر اساس تخمین‌های خوش‌بینانه ایران بین دو تا پنج دهه دیگر (اگر نه زودتر) به یک واردکننده نفت تبدیل خواهد شد. ظریف به مطالعه موسسه آمریکایی استنفورد اشاره کرد که در سال ۱۹۷۴ به شاه ایران توصیه کرده بود منابع جدیدی برای تامین انرژی مورد نیاز خود پیدا کند. وی افزود: وزارت خارجه آمریکا نیز در سال ۱۹۷۴ با صدور بیانیه‌ای از تلاش‌های ایران برای دستیابی به سایر منابع انرژی که به معنای فعالیت شرکت‌های آمریکایی در پروژه‌های هسته‌ای ایران بود، استقبال کرد.
به گفته نماینده دایم ایران در سازمان ملل متحد جمعیت ایران از آن زمان تاکنون در حدود دو برابر شده که این به افزایش قابل توجهی در مصرف انرژی کشور منجر شده است. ظریف سپس به «بحث حقوقی» این مسئله اشاره کرد و گفت براساس بند چهارم پیمان منع گسترش سلاح‌های کشتار جمعی هر کشوری محق به داشتن انرژی اتمی ‌بوده و نمی‌توان آن را از این حق بازداشت. وی افزود: بر مبنای این اصل برای دستیابی به انرژی اتمی ‌اساساً نیازی به داشتن دلیل موجه نیست زیرا این حق قانونی هر کشوری است.
ظریف در مورد پیش‌فرض دوم گفت: گرچه برخی اساتید دانشگاهی معتقدند ایران نیازمند یک سیاست بازدارنده هسته‌ای است اما درون حکومت هیچ کس با این دیدگاه موافق نیست. وی افزود: نه فقط از نظر اخلاقی و مذهبی بلکه از نقطه نظر «استراتژیک» نیز پیگیری این سیاست از سوی ایران امکان‌پذیر نیست زیرا این کشور هرگز نمی‌تواند در مقابل آمریکا به قابلیت «حمله اول اتمی» و یا «حمله دوم اتمی» که طی آن کشور دیگر طی یک حمله پیشگیرانه و یا تلافی‌جویانه به کلی فلج شده و دیگر تهدیدی محسوب نمی‌شود، دست یابد.
ظریف سپس به پیش فرض سوم اشاره کرد و گفت: هر قدمی‌که ایران به طور شفاف برای تهیه قطعات مورد نیاز نیروگاه بوشهر برداشت با فشار آمریکا و مخالفت متعاقب سایر کشورها روبه‌رو شد. وی گفت: حتی شرکت‌هایی که ایران سهامدار آنها بود حاضر نشدند فناوری موردنیاز ایران را تامین کنند. ظریف برای نمونه به همکاری چینی‌ها در پروژه اصفهان اشاره کرد که سرانجام زیر فشار آمریکایی‌ها عقیم ماند. وی نتیجه گرفت که در چنین شرایطی راهی برای ایران به جز تهیه فناوری و قطعات مورد نیاز خود از بازار سیاه نماند.
نماینده ایران در سازمان ملل سپس به طرحی اشاره کرد که به گفته او نه در ایران بلکه در نیویورک تهیه شده و در ۲۳ مارس گذشته به اروپایی‌ها ارائه شده که به موجب آن آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ‌می‌تواند دانشمندان خود را در تاسیسات اتمی‌ایران مستقر کند. این طرح به نمایندگان آژانس امکان بازدید و دسترسی به مراحل مختلف تولید انرژی هسته‌ای در ایران را می‌دهد. ظریف این طرح را تنها راه خروج از بن بست کنونی خواند.
فرد‌ هالیدی استاد روابط بین‌الملل مدرسه مطالعات اقتصادی لندن سخنران دیگر این جلسه بود که به طرح «دیدگاه اروپایی‌ها» پرداخت. وی گفت: کشورها به سه دلیل به سلاح اتمی ‌روی می‌آورند: ۱ـ بازدارندگی ۲ـ پرستیژ ۳ـ افزایش قدرت چانه‌زنی.
به گفته ‌هالیدی اگر صدام حسین سلاح اتمی‌ داشت به چنین سرنوشتی دچار نمی‌شد. وی همچنین دلیل صرف هزینه‌های سنگین برای نگهداری از سلاح‌های اتمی ‌در انگلیس و فرانسه را مسئله پرستیژ بین‌المللی برای این کشورها دانست که زمانی امپراطوری‌های بزرگی بوده‌اند.‌ هالیدی به بحران اتمی ‌کوبا به عنوان نمونه‌ای از اهمیت سلاح هسته‌ای در چانه‌زنی‌های سیاسی اشاره کرد.
هالیدی به یک بحث تاریخی پرداخت و گفت ایران از هنگام حمله نادرشاه افشار به افغانستان در سال ۱۷۳۶ تاکنون به هیچ یک از همسایگان خود تعرض و تجاور نکرده است. وی افزود ایران به دلیل تجربیات تاریخی خود طی یک صد سال گذشته از جمله اشغال توسط کشورهای خارجی در جریان جنگ جهانی دوم و کودتای ۲۸ مرداد، ناسیونالیست و نگران دخالت بیگانگان است.
هالیدی با اشاره به تحولات اخیر در منطقه خاورمیانه تاکید کرد: بحران‌های منطقه بدون حضور ایران حل نخواهند شد.‌ هالیدی ایران را «قدرت غیرقابل جایگزین» خواند و گفت اوضاع افغانستان، بی‌ثباتی عراق، صلح بین اسرائیل و فلسطین، مسئله قره‌باغ بین آذربایجان و ارمنستان و بی‌ثباتی تاجیکستان همه و همه در صورتی حل خواهند شد که ایران نیز وارد معادلات شود.
ظریف در مورد انتخابات ریاست جمهوری در ایران گفت: در مقایسه با انتخابات ریاست جمهوری پیشین آمریکا، مردم ایران گزینه‌های بیشتری داشتند به طوری که طیف فکری کاندیداها در دور اول وسیع‌تر از انتخابات آمریکا بود.
ظریف در مورد موضعگیری‌های آمریکا علیه برنامه‌های اتمی ‌ایران گفت: موضع‌گیری‌های بوش مقوله جدیدی برای «دارا و ندارهای» جهان ایجاد کرده به طوری که کشورهایی که دارای فناوری اتمی‌ هستند اکنون به دنبال ایجاد موانع قانونی برای دستیابی کشورهای ندار به این فناوری هستند.
هالیدی نیز برخوردهای خودسرانه غرب با مسئله اتمی ‌ایران را با برخورد اتحادیه اروپا با عضویت ترکیه مشابه دانست و گفت اتحادیه اروپا همواره شرایط جدیدی پیش روی ترکیه گذارده از جمله برخی کشورها خواستار عذرخواهی رسمی‌ ترکیه به خاطر جنایات پیشین این کشور شده‌اند.‌ هالیدی گفت اروپایی‌ها جنایات خود را فراموش کرده‌اند.