سایه جنگ سرد بر سازمان‌هاى امنیتى روسیه

به نظر مى رسید که با فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى، سازمان سیا بزرگترین و قوى ترین رقیب خود را از دست مى دهد ولى آیا این امر تحقق یافت؟ اگر چه در ظاهر چنین به نظر مى رسد که «سیا» با یک رقیب جدى مواجه نباشد، ولى واقعیت امر به گونه اى دیگر است. در واقع سازمان هاى جاسوسى از مهمترین مراکز و پر کار ترین مراکز در تمامى کشور هاى جهان هستند. مقامات آمریکایى مى گویند: تعدادى از سازمان هاى جاسوسى جهان براى به دست آوردن اطلاعات حساس نظامى و اقتصادى از آمریکا فعالیت دارند. براى نمونه یکى از این سازمان هاى قوى و گسترده در عرصه اطلاعاتى مربوط به روسیه است. به هر حال جهان جدید توجیهات جدید ترى براى تداوم شیوه هاى جاسوسى و مشروعیت دادن به جاسوسان دارد و براى دولت هاى بزرگ در جهان به شدت رقابتى دسترسى به اطلاعات نقشى تعیین کننده در فتح بازار هاى جدید ایفا مى کند و در واقع براى دستیابى به بازار اقتصاد و فرهنگ و سیاست از هر ترفندى استفاده مى کنند. به گزارش ایراس، آنچه که باید به صراحت اعلام داشت این است که جنگ دولت ها در عرصه اطلاعات پنهان نبردى بى صدا است اگر چه شمار قربانیان این جنگ بالا است ولى نه کشته اى بر جا مى ماند و نه زخمى. اخیراً خبرگزارى ها از سفر دمیترى مدودف به کشور هاى خارجى صحبت کردند و مسأله جالب در این سفر ها انتخاب قزاقستان به عنوان اولین کشور انتخابى، رئیس جمهور جوان روسیه بود، اما مسأله قابل تامل در این رابطه روابط پشت پرده اى بود که توسط خبرگزارى ها انعکاس یافت.
قبل از آن که رئیس جمهور روسیه دیمیترى مدودف در تاریخ ۲۲ مى به قزاقستان سفر کند، سرویس خدمات امنیتى روسیه و قزاقستان در اقدامى خواستار توسعه همکارى هاى عمیق و تبادل اطلاعات به صورت منظم با یکدیگر شدند.در این راستا اگر چه رئیس جمهور کنونى روسیه از افسران سابق کا گ ب نبوده است، اما ظاهراً آن چه بیش از پیش حکایت دارد او خط مشى رئیس جمهور پیشین روسیه پوتین را ادامه مى دهد و همانند پدر سیاسى اش از تسلط سرویس امنیتى روسیه بر روى متفقانش برخوردار خواهد شد.سیاست رئیس جمهورى اسبق روسیه، بوریس یلتسین و ولادیمیر پوتین رئیس جمهور سابق این کشور همواره در جهت حفظ چار چوب اتحاد میان دولت هاى مشترک المنافع بود و هر دوى آنها براى نیل به این هدف از حضور و وجود افسران کا گ ب استفاده مى کردند و سعى در تکمیل نمودن روابط شخصى و رسمى افسران سابق کا گ ب (که هنوز هم در خدمات امنیتى جماهیر سابق شوروى نفوذ زیادى دارند) داشتند.ماه مارس سال ۱۹۹۵ در مسکو و با طراحى روسیه اولین ملاقات رهبران سرویس امنیتى ۱۲ کشور عضو اتحادیه دولت هاى مشترک المنافع تشکیل و به دنبال آن شوراى رهبران سرویس امنیتى این کشور ها تأسیس شد و چند توافق نامه گسترش همکارى در بخش امنیت مبارزه با تروریسم، قاچاق اسلحه و دیگر انواع جرم هاى بین المللى بصورت تشکیل یافته به امضا رسید. در ماه آوریل سال ۲۰۰۰ رهبران اتحادیه موافقت کردند که در بیشکک یک مرکز ضد تروریسم پایه گذارى شود. وظیفه اساسى این مرکز، مقاومت در برابر جنبش هاى افراط گرایانه آسیاى مرکزى است. اعضاى پیمان امنیت دسته جمعى، ارمنستان، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان، روسیه، تاجیکستان و ازبکستان به طور منظم رهبران نهاد هاى امور داخلى، امنیت را در مرز ها تشکیل مى دهند. در سال ۲۰۰۶ اعضاى این سازمان موافقت کردند که اضافه بر تمرین هاى امنیتى و نظامى مشترک، به تبادل تجربه هاى متخصصان و تعلیم دانشجویان کشور هاى عضو نیز بپردازند. در ماه اکتبر سال ۲۰۰۷ رهبران کشور هاى عضو اتحادیه دولت هاى مشترک المنافع، رئیس سابق خدمات جاسوسى روسیه «سرگئى لیبیدف» را به دبیر کلى این اتحادیه تعیین کردند. بر این اساس «لیبیدف» مى تواند براساس این موقعیتى که دارد براى تحکیم موقعیت روسیه در قلمرو اتحاد شوروى سابق، استفاده کند. روسیه اذعان دارد که از تعیین لیبیدف به عنوان ریاست این اتحادیه سایر رهبران کشور هاى عضو اتحادیه دولت هاى مشترک المنافع سود خواهند برد، زیرا او امکان نخواهد داد که در این کشور ها مشکلاتى شبیه بلاروس، گرجستان و اوکراین روى دهد. رئیس سابق اداره امنیت فدرال روسیه، نیکولاى پاتروشف، هم در نشست مقامهاى امنیتى کشورهاى مستقل مشترک المنافع در شهر دوشنبه خواستار اقدامات بیشترى در زمینه مقابله با فعالیتهاى جاسوسى خارجى در قلمرو این کشورها شده بود که به گفته وى «زیر نقاب سازمانهاى دولتى و غیردولتى» صورت مى گیرند.
سخنرانى آقاى پاتروشف در حالیست که اخیرا تبلیغات در افکار عمومى در قلمرو شوروى علیه برخى از سازمانهاى خارجى افزایش یافته و از جمله شمار زیادى از سازمانهاى غیردولتى غربى پس از حوادث اندیجان از ازبکستان اخراج شده اند. بیستمین نشست شوراى رهبران نهادهاى امنیتى کشورهاى مستقل همسود در دوشنبه در حالى برگزار شد که بیشتر رسانه هاى خارجى به آن دسترسى نداشتند و تلاشهاى خبرنگاران براى دریافت اطلاعات دقیق درباره سخنرانیهاى این نشست بى نتیجه ماند. ولى شمارى از رسانه هاى روسى زبان، نقل قولى از نیکولاى پاتروشف، رئیس اداره امنیت فدرال روسیه را انتشار داده اند که در آن آقاى پاتروشف ضمن سخنرانى در این نشست خواستار تقویت همکارى نهادهاى امنیتى و انتظامى کشورهاى همسود در مبارزه با «چالشها و تهدیدها علیه امنیت بین المللى» شده است.
«زیر نقاب سازمانهاى غیردولتى»
آقاى پاتروشف در جلسه به همتایان خود پیشنهاد کرده است که موضوع تبادل اطلاعات و تجربه در زمینه مقابله با فعالیت نهادهاى جاسوسى کشورهاى سوم را که به گفته وى «زیر نقاب سازمانهاى دولتى و غیردولتى خارجى» صورت مى گیرند، بررسى کنند. آنچه مسلم است این که جریان مذکور جز بهانه اى براى تقویت جایگاه رهبران این کشورها و تضعیف جامعه مدنى نبوده است.در تفاهمنامه اى که میان رهبران پیمان امنیتى دسته جمعى در شهر دوشنبه پایتخت تاجیکستان به امضا رسید توجه به تحکیم روابط این پیمان با سازمان همکارى هاى شانگهاى در مسائل امنیتى، مبارزه با تروریسم، حمل و نقل غیر قانونى مواد مخدر و دیگر اشکال جنایت کارى بصورت واحد مورد توجه همه اعضا و در برنامه قرار گرفت. اما مسأله مهم این است که همکارى امنیتى میان کشور هاى عضو پیمان امنیت دسته جمعى و سازمان همکارى هاى شانگهاى از حد معین بیرون نمى رود. «زیرا این کشور ها از نظر عقیده با یکدیگر تفاوت دارند و همین عامل مانع مهمى در گسترش همکارى میان آنها خواهد بود». البته تردید بسیار وجود دارد که کشور هاى عضو اتحادیه دولت هاى مشترک المنافع و سازمان همکارى هاى شانگهاى بتوانند به تبادل واقعى امنیتى دست یابند، چرا که به دلیل وجود فساد عمیق در کشور هاى آسیاى مرکزى از یک طرف و از سوى دیگر کوشش ورود اوکراین و گرجستان به پیمان ناتو احتمال دسترسى به اطلاعات مخفى کشور هاى پسا شوروى براى کشور هاى غربى افزایش مى یابد.
نگاهى به سرویس هاى مخفى روسیه
سرویس اطلاعات جاسوسى خارجى روسیه (SVR):
این سرویس برخلاف سازمان جاسوسى روسیه (FSB) است که در داخل مرز هاى روسیه فعالیت مى کند و مسائل امنیتى داخلى را تحت کنترل و نظارت دارد، بلکه در خارج از مرز هاى روسیه فعالیت دارد. در واقع وظیفه اصلى سرویس اطلاعات خارجى روسیه مبارزه با تروریسم و محافظت از منافع اقتصادى روسیه در خارج از مرز هاى آن است که جزو وظایف رسمى این سرویس ولى وظایف غیر رسمى این سازمان تحکیم قدرت سیاسى در داخل روسیه است. آنچه که مسلم است روسیه سابقه طولانى در امر جاسوسى دارد. تاریخ جاسوسى در این کشور به دوران حکومت تزار ها بر مى گردد، با این حال بعد از سقوط اتحاد شوروى کا گ ب که یک سازمان جاسوسى قدرتمند با اختیارات نامحدود بود، با سازمان هاى کوچکترى با اختیارات بسیار محدود تقسیم شد، اما این محدودیت ها مدت زیادى طول نکشید و از زمانى که پوتین (یکى از اعضاى سابق کا گ ب) قدرت را در روسیه به دست آورد، سرویس اطلاعات جاسوسى خارجى (SVR) توانست بسیارى از اختیارات و اقتدار سابق سازمان هاى جاسوسى را به دست آورد. در حال حاضر مقامات آمریکایى بر این باورند که میزان جاسوسى این سازمان ها در آمریکا به میزان فعالیت هاى جاسوسى آن در دوران جنگ سرد بازگشته است و مقامات آمریکایى بر این نکته اذعان دارند که سازمان هاى جاسوسى روسیه اگر امروز مهمتر از گذشته نباشند کمتر از آن نیستند و از اهمیت گذشته برخوردار هستند و حتى میزان فعالیت هاى جاسوسى روسیه کاهش نیافته است. بعد از آمریکا، انگلیس از فعالیت هاى جاسوسى روسیه نگران است و انگلیس هزینه اى برابر مبارزه با گروه القاعده صرف گروه هاى جاسوسى روسیه کرده است. در حال حاضر سازمان هاى جاسوسى در روسیه به یکى از قدرتمند ترین گروه هاى سیاسى در این کشور تبدیل یافته اند و این در حالى است که بسیارى از مأموران سابق کا گ ب بسیارى از پست هاى کلیدى کرملین را در اختیار خود گرفته اند، یک ضرب المثل قدیمى روسى است که مى گوید «هیچ چیز مثل جاسوسى نیست».
FSB چگونه سازمانى است ؟
اف اس بى حروف اختصارى سرویس امنیت فدرال یعنى پلیس مخفى روسیه است.به دنبال فروپاشى اتحاد شوروى در سال ۱۹۹۱ کاگ‌ب جاى خود را به اف اس کى (سرویس ضدجاسوسى روسیه) داد. اف اس کى در سال ۱۹۹۵ مورد سازماندهى مجدد قرار گرفت و به اف اس بى تغییر نام داد. پلیس مخفى همواره بخشى از حیات روسیه بوده است.