بررسی علل اصلی افزایش تورم

دبیر گروه اقتصاد و توسعه

بانک مرکزی جمهوری اسلامی اعلام کرد در 12 ماه منتهی به مهرماه 1386 نرخ تورم معادل 2/16 درصد بوده است. این در شرایطی است که چند روز پیش آقای دکتر مظاهری رئیس کل بانک مرکزی در گفت‌وگوی تلویزیونی به همراه آقای دکتر خوش‌چهره از نرخ تورم حدود 18 درصد سخن به میان آورد.

بدون تردید نرخ تورم عوامل مختلفی داشته که یکی از آن موارد اصلی بی‌انضباطی مالی بوده است و شرح آن در شماره‌های قبل رفت.

اما علت دیگر آن را باید در آسیب‌های استفاده نامناسب از درآمدهای نفتی دانست. بدیهی است نظام بودجه‌نویسی در کشور ما طی ‌سالهای گذشته انبساطی بوده و این سیاست طی دو سال گذشته به دلیل افزایش درآمدهای نفتی سیر پرشتابی گرفته است.

توجه به برخی از ارقام ذیل نشان می‌دهد سیاستهای انبساطی دولت در بودجه‌های سنوات گذشته باعث افزایش بسیار نگران‌کننده حجم نقدینگی کشور گردیده است. این امر به نوبه خود به افزایش تقاضای کل منجر گردیده و تورم لجام گسیخته را باعث شده است.

1- حجم بودجه کل کشور

حجم بودجه کل کشور در سال 1383 معادل 118 هزار و 400 میلیارد تومان بود اما در سال 1384 به 158 هزار و 900 میلیارد تومان رسید که بیش از 30 درصد رشد را نشان می‌دهد. این رقم در سال 1385 به 231 هزار میلیارد تومان بالغ گردید افزایش حدود 47 درصدی بودجه در سال 1385 رخدادی بی‌نظیر بود که بشدت به اقتصاد کشور فشار تورمی وارد آورد.

افزایش حجم بودجه باعث شد حجم نقدینگی که در سال 1383 معادل 68 هزار و 586 میلیارد تومان بود در سال 1384 به 92 هزار و 101 میلیارد تومان و در سال 1385 به 113 هزار و 639 میلیارد تومان و در سال 1386 به 140 هزار میلیارد تومان برسد.

2- مصارف و منابع بودجه

مصارف و منابع بودجه شامل بودجه جاری و عمرانی می‌گردد و منابع دولت شامل درآمدهای نفت، مالیات و سایر درآمدها می‌گردد که در بودجه آن دو را بعنوان منابع و مصارف تعریف می‌کنند.

به تبع افزایش حجم نقدینگی، منابع و مصارف دولت نیز افزایش بی‌رویه یافت و این امر پایه سیاست‌های انبساطی را در بودجه بنیاد کرد.

1/2- درآمدها

درآمدهای پیش‌بینی شده دولت در بودجه طی سالهای گذشته رشد یافت لیکن طی دو سال اخیر به دلیل افزایش چشمگیر قیمت نفت انتظار می‌رفت از رشد بیشتری برخوردار گردد که متاسفانه نتیجه معکوس به بار آورد چنان‌ که درآمدهای دولت در سال 1383 معادل 32 هزار و 730 میلیارد تومان بود که در سال 84 به 47 هزار میلیارد تومان رسید که نزدیک به 50 درصد افزایش نشان می‌دهد. این رقم در سال 1385 بالغ‌ بر 59 هزار میلیارد تومان شد که رشدی حدود 25 درصد را تجربه کرد اما در سال 86 معادل 62 هزار میلیارد تومان پیش‌بینی گردید که فقط 5 درصد رشد نشان می‌دهد.

2/2- بودجه‌ جاری

به‌رغم کاهش رشد درآمدهای دولت طی دو سال گذشته در بودجه، شاهد رشد فزاینده بودجه جاری طی سالهای اخیر هستیم چنان‌ که بودجه جاری دولت که در سال 1383 معادل 22 هزار میلیارد تومان بود ناگهان در سال 84 با حدود 45 درصد افزایش به 31 هزار و 800 میلیارد تومان افزایش یافت و این رقم در سال 1385 به 40 هزار میلیارد تومان رسید یعنی 30 درصد رشد پیدا کرد افزایش 80 درصدی بودجه جاری که به علت افزایش قیمت نفت رخ داد طی سال‌های 84 و 85 بشدت بسترساز افزایش نرخ تورم گردید.

3/2- بودجه عمرانی

هرچند گفته می‌شود آثار تورمی بودجه عمرانی کمتر از بودجه جاری است لیکن باید توجه داشت که اولا بخشی از بودجه‌ عمرانی عملا بودجه جاری تبدیل می‌گردد که بهر صورت باعث افزایش تقاضای کل می‌شود که مستقیم در افزایش قیمت‌ها موثر است. در سال 1383 بودجه عمرانی کشور 6 هزار و 392 میلیارد تومان بود که در سال 84 با افزایش حدود 80 درصدی به 11 هزار میلیارد تومان مواجه گردید و در سال 85 نیز مجددا حدود 60 درصد رشد کرد و به 17 هزار و 600 میلیارد تومان بالغ گردید. این رقم تقریبا در سال 86 ثابت ماند افزایشی بیش از 5/2 برابری بودجه عمرانی طی دو سال 84 و 85 برغم آثار مطلوب در پیشرفت پروژه‌ها و زیرساخت‌ها قطعا دارای آثار تورمی بوده که نمی‌توان از آن بی‌توجه گذشت.

حال اگر بی‌انضباطی مالی را که قبلا به آن پرداختیم به این موارد بیافزاییم روشن می‌گردد نمی‌توان انتظاری جز افزایش حجم نقدینگی طی دو سال اخیر داشت که اولین اثر مخرب آن بر اقتصاد کشور افزایش نرخ تورم است که هم‌اکنون گرفتار آن هستیم.

رشد اقتصادی

اما آنچه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و می‌بایست به آن توجه خاصی کرد این است که این حجم درآمدی نفت که در دو سال 84 و 85 به 120 میلیارد تومان رسیده چگونه هزینه شده بعبارت دیگر مدیریت مصارف در سالهای اخیر چگونه اعمال گردیده است.

برای پاسخ به این سئوال خوب است بدانیم بودجه کشور در سال 82 معادل 5/15 میلیارد دلار بوده اما اقتصاد کشور رشد 5/7 درصدی داشته حال با 50 میلیارد دلار بودجه به رشد 5/5 درصدی اکتفا کرده‌ایم!!

این تفاوت را باید تنها در این ویژگی بدانیم که طی دو سال گذشته منابع کشور بیشتر به هزینه‌های جاری بطور مستقیم و غیرمستقیم اختصاص یافته و به سمت تولید مولد هدایت نشده است که این خود از عوامل اصلی افزایش نرخ تورم است.

لذا بی‌مناسبت نیست به این جمله آقای دکتر رئیس سابق سازمان مدیریت توجه داشته باشیم که گفته است مهمترین دلایل افزایش نرخ تورم انبساط مالی دولت، تورم پولی و علل روانی است.