پرونده‌ای به نام «ژنوساید»

* آقای دکتر با توجه به اینکه در جریان دادگاه «فرانسوا آن رات» تاجر هلندی فروش مواد اولیه سلاحهای شیمیایی به عراق در زمان 8 سال جنگ میان عراق و ایران هستید‌، و همانطور که می‌دانید این دادگاه در آخر آذرماه در هلند صورت گرفت و حکم هم صادر شد، می‌خواستم شما به عنوان وکیل انجمن دفاع از حقوق مصدومین سالحهای شیمیایی سردشت اگر اطلاعاتی در این خصوص دارید بفرمایید و اینکه روند آتی این پرونده چه خواهد شد؟
** این دادگاه در اواخر ماه نوامبر در روتردام در نزدیکی شهر لاهه در کشور هلند برگزار شد. البته نه به عنوان دادگاه بین المللی، بلکه به عنوان یک دادگاه داخلی.
در این دادگاه یکی از تبعه‌های این کشور به نام «فرانسوا آن رات» به اتهام فروش سلاحهای شیمیایی به کشور عراق مورد محاکمه قرار گرفت که کیفر خواست این متهم به عنوان مشارکت در «ژنوساید» (نسل‌کشی) ملت کرد در عراق صادر شد و به همین اتهام وی به 15 سال محکوم گردید و حکم صادره سه هفته بعد در مطبوعات سراسر دنیا منتشر شد.
* روند این محاکمه چگونه بود؟
** این شخص چه در زمانی که قطعنامه سازمان‌ ملل ‌متحد مبنی بر منع خرید و فروش سلاحهای شیمیایی به دو کشور عراق و ایران صادر شده بود و چه قبل از آن به طور دائم در ارتباط با رژیم سرنگون شده عراق بود و از چندین کشور اروپایی‌، آسیایی مانند: آلمان، سنگاپور و همچنین آمریکا و دیگر کشورها مواد اولیه سلاحهای شیمیایی را خریداری می‌کرده و به صورت قاچاق با برچسب‌های روی کالا، از طریق مرزهای دریایی و خشکی به عراق می‌فرستاده و از این مواد، سلاح شیمیایی تهیه می‌شده و این سلاحها در همان اوایل جنگ در سال 1359، ابتدا در جبهه‌های جنگ، (منطقه میمک، محورهای هلاله و می‌خزر) به کار گرفته شد و سپس به طور مرتب در دیگر مناطق جنگی نیز مورد استفاده قرار گرفت‌.
اما وحشتناک‌ترین حالت زمانی بود که عراق در هفتم تیرماه سال 1366 از چهار نقطه، مرکز شهر سردشت را که اتفاقاً منبع آب شهر که یک چشمه قدیمی‌ بود و در همان نقطه قرار داشت و مطلقاً منطقه جنگی نبود را مورد حمله قرار داد و در این حمله به فاصله چند روز، نزدیک به صد نفر از مصدومین حمله شیمیایی شهید و حدود 8 هزار نفر با شدت و ضعف به خاطر به کار گیری سلاح شیمیایی مصدوم شدند. که تعداد قربانیان این سلاح در شهر سردشت تا کنون به 120 نفر رسیده و تعداد مجروحین نیز که هنوز آثار آن باقیمانده به بیش از 2 هزار و 500 نفر می‌رسد.
* آیا در مناطق دیگری از ایران سلاح شیمیایی به کار گرفته شده؟
** بله، علاوه بر سردشت، در چهار منطقه کردنشین ایران مانند: اطراف اشنویه، روستاهای آلوت بانه، مریوان و همچنین روستای زرده در منطقه عمومی‌سر پل زهاب و اسلام آباد غرب نیز از این سلاح استفاده شد که تعداد قربانیان روستای زرده و سرپل زهاب بیش از جاهای دیگر بود.
* بعد از آن چه اتفاقی افتاد؟
** چنین به نظر می‌رسد رژیم عراق از مناطق کردنشین ایران و نیز مرزهای جغرافیایی کشور خود به عنوان آزمایشگاهی در جهت به کارگیری سلاحهای شیمیایی استفاده کرده است زیرا حدود 8 ماه بعد در دهه سوم اسفند ماه سال 1366 به طور گسترده از سلاح شیمیایی در شهر حلبچه عراق استفاده شد و نزدیک به 5 هزار نفر از مردم بی‌گناه این کشور در عرض چند دقیقه قربانی این سلاح از انواع مختلف آن شدند.
* مگر به کارگیری این سلاح منع قانونی ندارد ؟ به دنبال این حملات‌، ایران چه اقداماتی کرد؟
** چرا. مطابق کنوانسیون 1925 ژنو، به کارگیری سلاح شیمیایی حتی در مناطق جنگی نیز ممنوع است و به همین دلیل استفاده از این سلاح به طور رسمی‌ ممنوع و مطرود است. ولی مطابق تحقیقاتی که ما نجام داده‌ایم، مشخص شد، که کشور‌های مختلفی از جمله آمریکا در جنگ ویتنام، شوروی در جنگ افغانستان، ایتالیا در حبشه(اتیوپی)، مصر در یمن، ژاپن در کره و منچوری و‌. ‌. ‌. به طور گسترده یا محدود از سلاح شیمیایی برای سرکوب مردم کشورهای اشغال شده استفاده کرده‌اند. ولی رژیم بعثی عراق قبل از این موارد که شرح آن گفته شد، باز هم از این سلاح استفاده کرده و منطقه «بادیسان» عراق را مورد بمباران قرار داده و صدها نفر را مصدوم و شهید کرده بود.
* با توجه به جنایت عراق در مناطق یاد شده، ایران چه اقدامی‌کرد؟
** واقعیت این است که مردم کرد در تاریخ خود از یک جهت ممنون اقدامات صدا و سیمای جمهوری اسلامی‌ایران در سال 1366 است که به علت انعکاس بمباران شیمیایی حلبچه عمق این جنایت را به جهانیان نشان داد اما از جهت دیگری بسیار گله دارند چرا که عمق جنایت انجام شده توسط عراق در سر دشت، و سایر مناطق (اشنویه و مریوان و زرده) و مناطق مسکونی خوزستان مورد حمله قرار گرفته شده اینگونه منعکس نشد و همین امر مورد سوءاستفاده دشمنان ایران و نیز خود رژیم بعثی عراق شد.
* چگونه؟
** به این ترتیب که رژیم عراق که این جنایات را مرتکب شده بود در کشور‌های خارجی شایع کرد که ایران برای مبارزه با گروه‌های داخلی مخالف خود از این سلاح استفاده می‌کند در حالی که این دروغ محض بود و در کردستان هیچگونه سابقه‌ای مبنی بر استفاده از این سلاح علیه گروه‌های مسلح داخلی دیده نشده بود. و با همین دیدگاه «فرانسوا آن رات» تاجر هلندی و وکیل او برای نجات از مجازاتی که در انتظارشان بود به این مسأله خلاف متوسل شده و به دادگستری هلند شکایت کرده بودند. حتی وکیل «آن رات» که در پاییز سال جاری به ایران آمده بود از مصدومین شیمیایی سردشت همین سؤال را کرده بود که مصدومین سردشت در پاسخ وی با دلیل و منطق این موضوع را رد کرده بودند. و بعدها هم که صدام حسین عمق جنایت حلبچه، در افکار عمومی‌ جهان برای او مسائلی را بوجود آورده بود، حمله شیمیایی به حلبچه را به ایران نسبت داد که البته این موضوع دروغ بود. چرا که در این میان یک خبرنگار اهل ترکیه به نام «رمضان یوزگرت» که در روزهای حمله به حلبچه در نزدیکی‌های حلبچه بوده است به خوبی ابعاد این جنایت عراقی‌ها را افشا کرد و بعدها هم ثابت شد این جنایت وحشتناک و کشتن بیش از 5 هزار نفر کمتر از نیم ساعت؛ کار عراقی‌ها بود.
به نظر من اگر صدام حسین و دار و دسته او در طول تاریخ به جز این هیچ جنایت دیگری انجام نداده باشند، همین یک مورد برای محکومیت روسیاهی او در برابر بشریت کافی است.
* برگردیم سراغ سؤال اول، دادگاه «فرانسوا»؟
** البته صدام حسین و گروه «شوونیست»‌ها ( ژادپرست) حاکم در عراق کسانی نبودند که با افشای جنایت حلبچه دست از عملیات خود بر دارند، بلافاصله بعد از پایان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و تا حمله به کویت یعنی در 2 سال بعد (مرداد 1369)، در پنج عملیات دیگر موسوم به عملیات انفال در مناطق مختلف کردنشین عراق (گرمیان، اطراف کرکوک، بادینام، اردبیل و سلیمانیه) به طور وسیعی دست به کشتار کردها از طریق به کارگیری سلاح‌های شیمیایی و جمع کردن مردم در اتوبوس، کامیون و تریلی زده و آنان را به مناطق جنوب غربی عراق انتقال داده و سر به نیست می‌کردند. هنوز روزی نیست که یک گور دسته‌جمعی از این کشتار‌ها و همچنین شیعیان عراق بعد از عملیات شعبانیه در جنوب عراق کشف نشود.
* عملیات شعبانیه چیست؟
** به دنبال حمله عراق به کویت با سودای تصرف این کشور و با استفاده از درآمد نفتی آن برای تسویه بدهی عراق در جنگ علیه ایران در مرداد 1369، صدام با اجماع جهانی و حمله اکثر کشور‌های دنیا از جمله سوریه و به رهبری آمریکا به کویت حمله کرد که در این جنگ شکست خورده و مجبور به تخلیه کویت شد. به دنبال این جریان باز هم رژیم عراق از به کارگیری سلاح شیمیایی علیه شهروندان این کشور دست بر نداشت و این بار شیعیان جنوب را هدف حمله شیمیایی قرار داد به طوری که یکی از ایرانیان مهاجر در هلند به نام علی رحیمی‌ که در تعقیب و دستگیری این تاجر هلندی (فروشنده سلاح‌های شیمیایی) نقش بسزایی داشت می‌گوید: من اسناد و مدارک زیادی از طریق تبلیغ حزب دعوی عراق علیه رژیم صدام در به کارگیری سلاح‌های شیمیایی پیدا کردم. همین طور بعد از شکست عراق در جنگ کویت، بازماندگان فاجعه حلبچه در منطقه کردنشین عراق و تعدادی از کرد‌های مهاجر ایرانی ساکن اروپا نیز از طریق تشکیل سازمان غیر دولتی (NGO) فعال یا به طور شخصی در مقام شناسایی عاملان فاجعه حملات شیمیایی برآمدند و «فرانسوا» تاجر هلندی را به عنوان یکی از فروشندگان شناسایی کردند.
از سوی دیگر «فرانسوا آن رات» نیز پیش از شناسایی شدن چون می‌دانست چه جنایتی مرتکب شده است، زمانی که از طرف پلیس ایالتی یکی از ایالت‌های آمریکا به علت عدم پرداخت مالیات خرید و فروش مواد شیمیایی به عراق، تحت تعقیب بود به ایتالیا گریخت و از طریق ایتالیا به عراق رفته و پناهنده شد و از سال 1991 و در کاخی در کنار رود دجله که صدام حسین به او هدیه کرده بود و با گذرنامه جعلی و نام مستعار «فارس» به معنای شجاع که افتخاراً به او داده شده بود زندگی جدید را شروع کرد. تا اینکه با تصرف بغداد توسط نیروهای ائتلاف غربی در جنگ سوم خلیج فارس وی ابتدا به سفارت هلند در عراق پناهنده و سپس عازم هلند می‌شود.
«افت تی فن» دادستان پرونده او که در آوریل گذشته به تهران آمده بود و من با او ملاقاتی داشتم، گفت: اگر همکاری این NGO و مردم کرد مقیم هلند نبود، «فرانسوا آن رات» قصد فرار با گذرنامه جعلی به کشور‌های آمریکایی ( آرژانتین ) را داشت. چون این افراد در تعقیب او بودند و مخفیانه او را شناسایی کرده و در روز قبل از پرواز دستگیر گردید. وی پس از دستگیری در ابتدا منکر فروش مواد شیمیایی به عراق شد و مسبب فجایع شهر سردشت و حلبچه را ایران عنوان کرد. اما با اطلاعات کاملی که همین مهاجران کرد ایرانی و عراق در اختیار دادستان و پلیس هلند گذاشتند مشخص گردید ادای او دروغ و تکرار اظهارات مقامات رژیم سرنگون شده است و از طرف دیگر با توجه به اینکه بسیاری از قربانیان سلاح‌های شیمیایی ایران در بیمارستان‌های اروپای غربی بستری شده بودند و سوابق بالینی آنان در دسترس بود و نیز با تحقیقاتی که از پزشکان ایرانی که روی این مجروحین کارکرده و همچنین دو جلد کتاب در این زمینه منتشر کرده بودند، مشخص گردید نوع سلاح شیمیایی که در سردشت، بانه، زرده و‌. ‌. ‌. به کار گرفته شده عیناً همان سلاح‌هایی بوده که در حلبچه به کار گرفته شده است. این امر، این وضعیت را احراز کرده که این کار عراقی‌ها بوده و منشأ آن نیز همان موادی است که تاجر هلندی از شرکت‌های فروشنده مواد شیمیایی از اروپا، آمریکا و آسیا خریداری کرده بود.
به همین دلیل وقتی «افت تی فن» از سردشت و سایر دیگر نقاط مسکونی ایران که مورد بمباران قرار گرفته بود بازدید کرد، در ملاقات دیگری که با من داشت اظهار کرد تردید ندارم که این جنایت توسط عراق صورت گرفته است و به همین جهت با کوشش فراوان این دادستان هلندی کیفر خواستی علیه «فرانسوا آن رات» تنظیم گردید که وکلای متهم و دادگاه هلند نتوانستند کمترین خدشه‌ای به آن وارد کنند و وی را به عنوان مشارکت در «ژنوساید» (نسل‌کشی ) مردم کرد در عراق و ایران محکوم کردند.
* آثار این حکم چیست؟
** به اعتقاد من این حکم آثار بسیار بسیار ارزشمندی دارد. زیرا اولاً یک دادگاه معتبر هلندی این تاجر را به عنوان شرکت در ژنوساید به بالاترین مجازات یعنی 15 سال حبس محکوم کرده است. دوم اینکه ژنوساید (نسل‌کشی) در عراق و توسط صدام حسین و عوام او تأیید شده است.
* تأیید چه تأثیری دارد؟
** تأیید «ژنوساید» در عراق راه را باز می‌کند که عاملان نسل کشی یک ملت مانند «رواندا» و «یوگسلاوی» سابق در یک دادگاه بین المللی محاکمه شوند. اگر چه موضوع این جنایت منطبق با اساسنامه دادگاه بین‌المللی کیفری رم  (اینترنشنال کرمینال کل یا ICC) نباشد ولی با عنایت به اینکه جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت به معنای خاص کلمه از جمله مصادیق موضوعاتی است که در این دادگاه مورد بررسی قرار می‌گیرد، می‌توان به این دادگاه نیز شکایت کرد. حتی اگر به علت «سبق زمان ارتکاب» در صلاحیت ICC نباشد. به اعتقاد من مراجع حقوقی ایران و عراق و نیز کردستان عراق می‌توانند درخواست محاکمه صدام را در یک دادگاه بین‌المللی بکنند.
* این دادگاه چه سودی برای قربانیان سلاح‌های شیمیایی و یا وارثان شهدای آنان دارد؟
** این دادگاه مختص محکومیت جنایی شرکای جرم صدام حسین است. وقتی جنایت شریک جرم ثابت شود، جنایت مباشر یعنی صدام و دارودسته او راحت تر اثبات می‌شود. ضمن اینکه از لحاظ حقوقی به نظر من، این رأی سند مهمی ‌برای شکایت حقوقی قربانیان سلاح‌های شیمیایی علیه شرکت‌های فروشنده مواد شیمیایی و نیز «آن رات» به عراق است. این شرکت‌ها هم به عنوان معاون جرم و تمهیدکننده زمینه ارتکاب جرم و جنایت و هم به عنوان ضامن خسارت وارده، می‌توانند در محاکم صالحه از جمله دادگاه‌های اروپایی، آمریکایی، سنگاپور و ژاپن تحت تعقیب قرار گیرند و ضرر و زیان وارده از این طریق به قربانیان داده شود. اگر چه اصل مسأله از لحاظ محکومیت این تاجر هلندی به مشارکت در ژنوساید مهمتر از اخذ ضرر و زیان است.
* در صورت پیگیری، این ضرر و زیان به دولت‌ها داده می‌شود یا خود قربانیان؟
** اگر چنین شکایتی مطرح شود و دریافت این خسارت مورد مصادره قرار نگیرد، قربانیان غیر نظامی‌سلاح‌های شیمیایی ذیحق در مطالبه این خسارت هستند و ارتباطی به دولت‌ها ندارد.
دولت کنونی عراق که شاکله آن از معارضان قبلی عراق هستند وعده‌های زیادی به قربانیان جنایات صدام داده بود، اما هنوز آن طور که باید و شاید هیچ اقدامی‌برای التیام درد و رنج مردم به ویژه در منطقه حلبچه و مناطق شیعه نشین جنوب به عمل نیامده است. آنچه تا کنون انجام شده، اقدامات محدودی بوده که دولت‌های محلی انجام داده اند و در حقیقت نمی‌تواند تکافوی این جنایات باشد.
با این وجود مردم عراق همچنان امیدوار هستند که بخش بسیار اندکی از ثروت حاصل از منابع غنی زیرزمینی عراق به آنان اختصاص یابد که تا کنون جز پنج هزار نهال اهدایی رئیس‌جمهوری جهت کاشت آن بر بالای سر شهدای فاجعه و اقدامات بسیار محدود دولت سلیمانیه، چیزی عاید آنان نشده است.