نگاهی به نشست اخیر سران کشورهای عضو اتحادیه قاره سیاه
راهکارهای آفریقایی برای بحرانها
ایلیا جزایری
نشست سران کشورهای عضو «اتحادیه آفریقا» که اوایل ماه جاری میلادی در استراحتگاه تابستانی «شرمالشیخ» مصر برگزار شد، به چند دلیل از اهمیت شایانی برخوردار است که شاید برخی از این دلایل به زمان برگزاری نشست مربوط باشد. نشست سران اتحادیه آفریقا کمتر از یک ماه از نشست سازمان خواروبار و کشاورزی سازمان ملل متحد (فائو) در رم پایتخت ایتالیا برگزار شد که بر آن بحران جهانی غذا که آتشهای آن در اصل کشورهای جهان سوم را میسوزاند، سایه افکنده بود. با وجود اینکه یازدهمین نشست سران اتحادیه آفریقا، شعار اهداف هزاره در زمینههای آب و بهداشت را سرلوحه خود قرار داد، اما میتوان گفت که موضوع دو نشست با یکدیگر مرتبط است؛ چراکه تولید محصولات کشاورزی با مساله آب ارتباط مستقیم دارد.
به علاوه از برخی محصولات کشاورزی همچون ذرت در برخی کشورها برای تولید سوخت استفاده میشود؛ مسالهای که باعث کاهش عرضه مواد غذایی و در نتیجه گرانی آنها میشود. به همین دلیل بحران غذا بیشترین سهم را در بحثهای این دو نشست داشت به ویژه که کشور میزبان (مصر)، مسوول پیگیری پرونده کشاورزی در چارچوب بناد (مشارکت جدید برای توسعه آفریقا) شده است. از این جهات میتوان دلایل ارتباط میان امنیت غذایی و امنیت آبی در گزارشهای صادره از نشست را فهمید. در این گزارشها خواسته شده است تا از دو بخش آب و غذا در قاره آفریقا تا سال 2015 سالانه در حدود 20 میلیارد دلار پشتیبانی شود تا با فرارسیدن این سال تعداد کسانی که از سوء تغذیه رنج میبرند، به نصف کاهش یابد. در همین راستا نیز میتوان دلایل تاکید بیانیه اختتامیه نشست سران اتحادیه آفریقا را بر تعدادی از مسائل که مهمترین آنها برگزاری نشستی فوری میان صادرکنندگان و مصرفکننده سرمایهگذاری در بازارهای کالا و خدمات برای مقابله با افزایش قیمت کالاها و حبوبات و وضع پایهها و معیارهایی برای بهرهبرداری مسوولانه از محصولات کشاورزی درتولید سوخت هستند را دریافت.
از سوی دیگر، بحرانهای سیاسی که تعدادی از کشورهای آفریقایی با آن مواجه بوده و هستند که در مقدمه آنها انتخابات ریاستجمهوری زیمبابوه قرار دارد نیز بر نشست اخیر سران اتحادیه آفریقا سایه افکند. به ویژه که رابرت موگابه برای تحت فشار قرار دادن همتایان آفریقایی خود و بهدست آوردن مشروعیت سیاسی که برای استحکام پایههای حکومت خود به آن نیاز دارد، برای حضور در نشست اصرار ورزید. به رغم آنکه وجهههای اعتراض بیشتر مستتر بود و آنچه که در بیانیه پایانی صادر شد اعتراف به واقعیت موجود تفسیر شد.
اهمیت موضوع آب
موضوع اصلی یازدهمین نشست سران اتحادیه آفریقا، اجرای اهداف توسعه هزاره درباره آب و بهداشت بود که به چند دلیل به ویژه گزارشهای یونیسف و سازمان بهداشت جهانی درباره اینکه 62 درصد آفریقاییها از خدمات بهداشتی محروم هستند، از اهمیت ویژهای برخودار شد. بحثهای نشست بر بهبود بهداشت و فراهم کردن آب سالم و کافی برای نجات جان سالانه 5/1 میلیون کودک تاکید داشت به ویژه که نیمی از ساکنان آفریقا بر مبنای گزارشهای نشست از بیماریهای ناشی از استفاده از آب ناسالم و غیربهداشتی رنج میبرند.
با وجود اینکه آفریقا از بزرگترین قارهها از نظر تعداد رودهای بینالمللی به شمار میآید (حدود 60 رود) اما سوءاستفاده از این آبها یا بهرهبرداری نکردن از آنها از طریق پروژههای مشترک میان کشورهای واقع در ساحل یک رود، باعث بروز مشکلاتی همچون کمبود آب برای اکثر فرزندان این قاره میشود. برای اثبات این ادعا میتوان به آماری که از سوی کمیسیون آب اتحادیه آفریقا صادر شده است، اشاره کرد. حجم بارانهایی که روی نیل میبارد، سالانه به 1600 میلیارد مترمکعب میرسد اما آبی که به طور طبیعی به اسوان مصر میرسد، از 84 میلیارد مترمکعب یعنی در حدود 5 درصد کل تجاوز نمیکند. پس عجیب نیست که بر مبنای گزارش صادره از برنامه آب و حفاظت از بهداشت عمومی سازمان ملل در سال جاری، 9 کشور آفریقایی از میان 13 کشور، بیشترین آسیب را از بحران آب میبینند. عجیبتر آنکه از میان این 9 کشور، 4 کشور در ساحل نیل قرار دارند که عبارتند از اتیوپی (که بلندیهای حبشه در آن واقع است و 85 درصد از آب نیل را تامین میکند)، اریتره، کنیا و تانزانیا.
یکی دیگر از دلایل اهمیت نشست سران اتحادیه آفریقا این است که از نظر تعداد شرکتکنندگان و تصمیمگیریها، بزرگترین نشست است. در این نشست رهبران و وزرای امور خارجه 52 کشور شرکت داشتند. برجستهترین حضور در این نشست، حضور رابرت موگابه بود که چالشی بزرگ برای نشست به شمار میرفت. به ویژه درباره مشروعیت انتخابات زیمبابوه و موضع سران آفریقا در مقابل آن؛ مسئلهای که در بیانیه پایانی نشست نمود پیدا کرد که خواستار تحقق وحدت ملی در زیمبابوه شد؛ موضعی که اپوزیسیون این کشور به آن اعتراض کرد و آن را نوعی به رسمیت شناختن ریاست موگابه و دور دوم انتخابات قلمداد کرد. نشست سران اتحادیه آفریقا به علاوه اینها از نظر تعداد کنفرانسها، نشستها و کمیسیونهای فرعی بزرگترین نشست است. برجستهترین کنفرانسهایی که در حاشیه نشست برگزار شد عبارتند از: نوزدهمین کنفرانس اجرای بناد، کنفرانس شورای صلح و امنیت، کمیسیون گروه 10 ویژه اصلاح سازمان ملل، کمیسیون گروه 12 ویژه طرح ایالات متحده آفریقا و نشست همسران روسا برای مبارزه با ایدز.
بعد سیاسی و امنیتی نشست
تنشها و بحرانهای داخلی بهطور طبیعی بر نشست سایه افکنده بود، اما واضح بود که کمیساریای اتحادیه و دولت مصر اصرار داشتند تا جو و نشست اصلی و کمیسیونها فرعی تحت تاثیر این تنشها قرار نگیرد، به همین دلیل بیانیه پایانی در مورد بحرانهایی همچون دارفور، سودان، چاد و سومالی سخن نویی نداشت به ویژه اینکه این مسائل به دلیل حضور بیش از یک طرف در آنها از یک سو شکست تلاشها برای نزدیک کردن طرفهای درگیر از سوی دیگر همچون بحران میان چاد و سومالی، چالش بزرگ را ایجاد کردهاند. بیانیه پایانی همچنین سعی کرد با راهکار آنچه به «دیپلماسی نرم» شهرت دارد، به بحران زیمبابوه بپردازد. این بیانیه با اقرار به آنچه در انتخابات این کشور رخ داد، خواستار تشکیل دولت وحدت ملی در زیمبابوه شد. از اینجا میتوان نپرداختن شورای صلح و امنیت به بحران زیمبابوه را فهمید. این شورا تنها به بحران مرزی میان جیبوتی و اریتره و تمدید حضور نیروهای آفریقایی حافظ صلح به مدت شش ماه پرداخت. اگرچه این خود راهحلی موقت است. اما در خصوص طرح ایالات متحده آفریقا، پرواضح بود که اختلاف بر سر آن همچنان پابرجاست به ویژه که نظر مخالفان این طرح بر مسائلی همچون حاکمیت ملی و بیم از دخالت خارجی در مسائل داخلی استوار است. به همین دلیل مواضع درباره آن بهطور غیرمستقیم ابراز شد، که دلیلی است بر آنکه مسئله همچنان مورد اختلاف است. از جمله این مواضع سخنان حسنی مبارک رئیسجمهور مصر است که گفت: «گامهای عملی و سازنده برای برپایی دولتی برای اتحادیه آفریقا بر پایههای باثبات و پایدار، بهترین زمینهساز برای برپایی ایالات متحده آفریقاست، هدفی که قاره از زمان ایجاد سازمان وحدت در سال 1963 در پی آن است.»
مسائل امنیت و دفاع اما همچنان بخش بزرگی از توجه را به خود اختصاص میدهند به این اعتبار که امنیت و دفاع از یکسو و توسعه اقتصادی از سوی دیگر، لازمه یکدیگرند به ویژه که توجه بینالمللی به دخالت در تنشهای آفریقایی کاهش و توجه آفریقایی به «آفریقایی کردن» روندهای حفظ صلح افزایش یافته است؛ مسئلهای که نیازمند فراهم آمدن نیروهای آفریقایی در پنج اقلیم قاره است بهگونهای که توانایی واکنش سریع و مستقیم در بحرانها و تنشهایی که در این اقلیمها رخ میدهند را داشته باشند. این نیروها که به نام «نیروهای مجهز» شهرت دارند، از 15 هزار سرباز تشکیل خواهند شد اما به دلیل مجموعهای از موانع فنی و مالی- تشکیل آنها تاکنون به تاخیر افتاده است. به همین دلیل نشست سران اتحادیه آفریقا از کشورهای عضو خواست کمک لازم را برای فراهم کردن امکانات فنی و مالی برای تشکیل این نیرو با فرا رسیدن سال 2010 بنا بر توصیههای کنفرانس وزرای دفاع و امنیت آفریقایی، مبذول دارند. اهمیت هماهنگی آفریقایی با سازمان ملل متحد در چارچوب عملیات حفظ صلح با این مسئله مرتبط میشود به ویژه که بند هشتم میثاقنامه ملل متحد بر این مسئله تاکید دارد، به علاوه کمبود امکانات آفریقایی در عملیات حفظ صلح اهمیت این هماهنگی و همکاری را نشان میدهد. بحرانهای دارفور و سومالی، دشواریهای تسویه این بحرانها را توسط اتحادیه آفریقا به تنهایی روشن ساخته است. این مسئله دلیل موافقت سفرای دائمی کشورها در سازمان ملل متحد با پیشنهاد مصر برای تشکیل گروهی مشترک از کارشناسان از اتحادیه آفریقا و سازمان ملل برای بررسی چگونگی پشتیبانی از عملیات حفظ صلح که سازمانهای بینالمللی اقدام به آنها میکنند را روشن میسازد.
بازسازی سازمانهای مربوط
از جمله مسائل و نتایج مهم این نشست سران اتحادیه آفریقا، بازسازی یا تکمیل بنای سازمانهای وابسته به اتحادیه است که برخی از آنها عبارتند از: دادگاه عدالت آفریقایی و دادگاه حقوق بشر آفریقا. قانون این دو دادگاه در این نشست تصویب شد و از کشورها خواسته شد تا پروتکل این دو دادگاه را امضا کنند. همچنین پیشنهاد ادغام این دو دادگاه نیز مطرح شد. پرواضح است که اصرار نشست بر اقرار پروتکلی ویژه دادگاه اتحادیه با هدف حل و فصل مسائل و تنشهای آفریقا در چارچوبی آفریقایی صورت میگیرد. به ویژه که دید آفریقایی به حکمیت بینالمللی معمولا با ترس از جانبداری بینالمللی همراه است. این مسئلهای است که گزارش کمیسیون اروپا از آن با عنوان سیاسی کردن قضاوت از سوی کشورهای غیرآفریقایی نام برده است.
از دیگر مهمترین برجستگیهای این نشست، گردهمایی سازمانهای غیردولتی در حاشیه آن است، مسئلهای که نقطه مثبت به شمار میآید به ویژه که بیشترین تصمیمهای سابق اتحادیه آفریقا، تصمیماتی «رسمی» و «از ناحیه بالا» به شمار میرفتند که به خواستهای سازمانهای جامعه مدنی، توجهی نمیکنند، سازمانهایی که در مسائل اجتماعی و اقتصادی، پیشنهادها و نظرهایی دارند. گردهمایی سازمانهای غیردولتی اینبار خواستار به کارگیری ابزارهای بینالمللی برای استراد آثار باستانی به سرقت رفته توسط کشورهای استعماری سابق و استفاده از عواید آنها در برنامههای توسعه، هماهنگی میان ابزارهای مختلف اتحادیه برای تحقق اهداف توسعهای هزاره به ویژه در زمینه تخصیص 10 درصد از بودجههای کلی به مسائل بهداشتی و دستکم 10 درصد به بخش کشاورزی شده است.
اهمیت همکاری عربی- آفریقایی
در سایه نبود یا کمبود سرمایهگذاری خارجی در آفریقا با ارتباط چین سرمایهگذاریهایی با سوءاستفادههای سیاسی و اقتصادی از سوی برخی ابرقدرتها، مسئله همکاری عربی- آفریقایی مورد توجه ویژهای بود. به همین دلیل یافتن جایگزینی برای چنین سرمایهگذاریهایی از اهمیتی مخصوص برخوردار است و شاید جایگزین عربی در این مسئله مناسب باشد. این مسئله مصر را بر آن داشت تا برای فعالسازی همکاری عربی- آفریقایی تلاش خود را به کار بندد. این همکاری و دستیابی به این هدف تاکنون تنها به برگزاری یک نشست در سال 1977 انجامیده است. در همین راستا پیشنهاد لیبی برای فعالسازی کمیسیون دائمی همکاری عربی- آفریقایی که شامل 24 وزیر امور خارجه با ترکیب 12 وزیر از هر طرف مطرح شد. لیبی همچنین آمادگی خود را برای میزبانی نشست سیزدهم مشترک وزرای امور خارجه عربیـ آفریقایی اعلام کرد. از همین سو، نشست سران اتحادیه آفریقا تصمیم گرفت تا کنفرانس توسعه عربی- آفریقایی را تشکیل دهد و کمیسیون آفریقا را مکلف ساخت تا گزارشی درباره راهکارهای فعالسازی این همکاری، تهیه کند. میتوان گفت اگرچه نشست اخیر سران اتحادیه آفریقا در برخی موارد سکوت اختیار کرد اما به مسائل بسیار مهم و حیاتی پرداخت و سعی کرد برای آنها «راهحلهایی آفریقایی» بیابد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
